BULAWANONG BALAOD

            “…Ayaw buhata sa uban kon unsa ang dili nimo gusto buhaton sa imo.” (Analect 15:23)

            Kini nga linya ang usa sa mga ilado nga gisaysay dili lamang ni Confucius. Si Kristo usab misaysay niini kon atong basahun ang Bibliya. Ang usa sa mga pagsabot nga atong makuha bahin niining linyaha. Ang sinugdanan sa kaayuhan maana sa atoa ug dili sa laing tawo, sa hinungdan nga dili nato mahimo nga pabuhaton og maayo ang laing tawo. Aduna silay ilahang kaugalingong kagustuhan nga mobuhat og mga butang nga gusto. Mao nang, kon gusto nato makadawat og kaayuhan gikan sa laing tawo, kinahanglan natong sugdan kini sa pagbuhat og kaayuhan sa laing tawo.

            Apan, ang pangutana sa uban, unsaon kon mobuhat og dili maayo ang ubang tawo og mobuhat sila kanato og dili maayo? Angay ba gihapon kining bayaran og kaayuhan?

            Karong bahina atong tan-awun kon unsa ang masulti ni Confucius niini. “Adunay nag-ingon, ‘Unsay masulti nimo kon bayaran ang kalagot og hiyas?’ Si Confucius misulti, ‘Sa ingon-ana nga kaso, unsa man ang bayaran gamit ang hiyas? Hinoon, bayari ang kalagot og pagkatul-id ug bayari ang hiyas og hiyas’” (Analect 14:36)

            Kon ang usa ka tawo mobuhat og dili maayo kanato, ang angay tubag sa iyang gibuhat kay ang pagtul-id sa iyang gibuhat. Kinahanglan tudluan kadto nga tawo aron makaihabalo siya nga kadtong iyang gibuhat gayud kay dili maayo. Kon mahulog nga dili siya tudluan, magtoo ang kadtong tawhana nga ang iyang gibuhat kay maayo. Mamatyagan nato sa mga tunghaan nga kon dili tudlaan ang mga bata nga ang pagpangopya dili maayo, modako sila nga adunay panghuna-huna nga ang pagpangopya kay maayo. Kon dili kita tudluan kon unsa ang tama, walay tarong nga dagan sa atong katilingban. Panagbangi ang mopatigbabaw. Wala nay panag-uyon ug kahapsay.

            Dili usab angay nga mobalos og hiyas sa gibuhat sa ato. Kay mahulog nga wala nato ginatabangan ang tawo, nga makita ang kaayuhan sa iyang kaugalingon. Tama gayud nga kinahanglan nato magpakamaayo, apan ang tawo nga gahuna-huna sa katawhan, maghuna-huna usab sa kaayuhan sa laing tawo. Kay matud pa ni Confucius, “… Ang tawo nga buot motukod sa iyang kaugalingong kinaiya, motukod usab sa kinaiya laing tawo…” (Analect 6:28)

            

ANG IKADUHANG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gihatag ang mga pagpakaingon sa solusyon sa pilosopikal nga problem kay ang pag-ila sa kaugalingon. Pinaagi niining pag-ila sa kaugalingon makuha sa tawo nga makita ang iyang natura sa pagkamaayo. Usab, iyang makita kon unsa ang kalidad sa iyang kahibalo aron iyang mabuhatan og pamaagi nga molambo kini kon adunay kakulangan. Sa ingon-ani nga paagi mahulma ang tawo nga mahimong chun tzu.

            Sa pag-ila sa kaugalingon iyang makita ang iyang kinaiya sa pagkamaayo. Matud pa ni Confucius, ang tawo adunay natura nga kaayuhan ug matinarungon[i]. Tarong ang iyang buhat. Apan, kining pagkamaayo sa tawo makita kon unsa ang iyang pamaagi sa pagtrato sa lain. Ang tawo dili gusto nga makita ang laing tawo sama niya nga maglisod tungod sa iyang kaayuhan. Usab, kining kaayuhan sa tawo adunay giya ug kini ang katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao ug kining pamaagi us aka obligasyon nga kinahanglan buhaton sa usa ka tawo. Tungod kay ang tawo maayo ug ang moral kay ang pagbuhat og maayo, busa, obligado ang tawo nga mobuhat niinig katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao. Apan, unsa man kining pamaagi sa Tao? Kini ang pagkamaunongon ug mainampingon. Ang tawo kinahanglan nga magpakamaunongon ug mainampingon sa laing tawo, aron makita kining pamaagi nga anaa gayud kaniya, kay sama pa sa akong giingon kaganina, makita lamang ang pagkamaayo sa tawo kon iya kining buhaton ang pagkamaayo sa laing tawo. Mao nang, dakong kamalian ang pagsupak sa tawo sa pamaagi sa Tao tungod iyang ginasupak mismo ang iyang natura isip usa ka tawo.

            Usab, sa pag-ila sa kaugalingon masusi sa tawo ang sukdanan sa iyang kahibalo. Alang kang Confucius dili tanang tawo pareha og libel sa kahibalo[ii]. Apan, dili pasabot nga dili kini pwede palambuon. Mao nang, kinahanglan kaayo ang edukasyon kay pinaagi niini matabangan ang tawo sa pagpalambo sa iyang kaugalingon. Mas molapad pa ang sakop sa iyang pagkahibalo sa mga butang-butang. Pinaagi sa edukasyon, adunay kalamboan nga mahitabo sa katilingban tungod sa makahatag ang kalamboan sa usa ka tawo alang sa kalamboan sa kadaghanan. Kay kon milambo na ang tawo sa pagkahibalo, isip adunay maayo nga kinaiya, tabangan usab sa tawo ang laing tawo aron molambo usab. Sa akong gihisgot nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao, kinahanglan usab ang pagkahibalo sa tawo aron iyang masabtan pagmaayo kon unsa ang pamaagi nga iyang ginabuhat. Iyang magamit ang iyang salabotan sa pagtimbang sa mga butang. Pareha usab kini sa pagtimbang sa mga kinaraang tinudluan o mga tradisyon. Alang kang Confucius dako tabang gayud ang mga tradisyon tungod usa kini sa mga pamaagi nga madungagan ang atong makat-unan[iii]. Bisan tuod nga dako’g abang tradisyon, dili pasabot nga kinahanglan natong dawaton kini. Kinahanglan pud nga ato kining susihon alang matimbang nato kon unsa gayud kadtong mga angay og dili angay nga kinaraan nga tinudluan. Busa, dakong tabang ang pagtuon aron mas molapad ang sakop sa ka kahibalo sa tawo, ug sa tabang sa mga tradisyon mas molalom ang pamaagi sa pagsabot sa tawo.

            Sa maka-usab, kining pagkamaayo ug kalidad sa kahibalo ang maoy makita sa us aka tawo kon iyang ilhon iyang kaugalingon. Kinahanglan gayud kini sa usa ka chun tzu tungod makatabang kaniya sa pagdumala sa katawhan. Ang iyang pagkamaayo maoy mohatag og paglaum sa katawhan nga ang maayo na usab ang mopatigbabaw ug dili ang panagbangi. Ang iyang pagkahibalo ang pamaagi niya aron mabuhat ang mga butang nga angay buhaton alang sa katilingban. Busa, ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gihatag ang mga pagpakaingon sa solusyon sa pilosopikal nga problem kay ang pag-ila sa kaugalingon tungod mabuhat lamang nga mahibaw-an sa tawo ang iyang pagkamaayo ug iyang gasa sa kahibalo kon mosulod siya sa iyang kaugalingon og ilalahon ang iyahang pagkatawo.

---

[i] Analect 6:17

[ii] Analect 16:9

[iii] Analect 7:19

ANG PAGBUHAT OG MAAYO BISAN PA'G WALAY TAWO...

            Usa ka pangutana ang nakakuha sa akong atensyon samtang ginabasa nako ang chung isip usa sa mga pagpahayag sa jen. Matud pa ni Confucius, “…Dili ba siya usa ka tawo nga puno sa hiyas, nga dili masakitan bisan pa’g dili siya ilhon?[i]”

            “…dili masakitan bisan pa’g dili siya ilhon.” Sa panahon karon daghang tawo ang gusto tagdun sa kadaghana aron maila ang maayong butang nga ilang binuhat. Ug dili nako pwede igawas ang akong kaugalingon kanila. Usa ‘sab ako sa mga tawong nga nangita’g pagtagad… sa una, apan adunay mga higayon karon nga kon asa gapangita ko’g pagtagad.

            Daghang mga batan-on karon ang gareklamo. Ingon pa nila, “Life is unfair!” tungod daw wala ginatagad sa mga ginikanan ang mga maayo nilang buhat puro na lamang ang mga sayop ang ginlantaw. Apan, sa akong pagpamalandong bahin niining reklamo sa mga kabatan-unan karon, akong makita nga kon mobuhat kita’g kaayuhan kinahanglan pa ba nato magpatagad pa?  Mag-agad lamang ba kita nga mailhan sa ubang tawo ang mga kaayuhan nga atong nabuhat? Unsaon kon dili matagad ang atong nabuhat, pasabot ba niini nga dili nalang kita mobuhat og mga maayong butang apan mga dautang butang na lang ang atong buhaton.

            Sa akong sitwasyon kaniadto, dako ang akong reklamo tungod kay puro mga mali lamang ang pirmanente makita sa akong ginikanan sa akoa. Dako gayud ang akong pagkatingala kon ngano. Tungod niini, nasulti nako nga usa ko ka sayop sa ilang kinabuhi tungod kay abi nko’g wala nakoy maayong nabuhat alang kanila.

            Karon, mas pilion ko nalang ang mobuhat og maayong butang bisan pa’g wala nakakita nako. Tungod kay ingon pa ni Confucius nga natura sa tawo ang kaayuhan niya, kinahanglan usab nga maayo ang mga butang nga akong ginabuhat. Dili ko mobuhat og maayong butang aron matagad sa mga tawo.

            Kining pahimangno ni Confucius kanako, magpabiling hagit kanako. Kon kinahanglan ba ‘ko magpatagad sa laing tawo pinaagi sa pagbuhat og maayo o mobuhat og maayo bisan pa’g walay nagtan-aw kanako?

---

[i] Analect 1:1

INIGSUONONG PAGTAHUD

            Sama pa sa akong giingon kagahapon, dili gayud ko suod sa akong pamilay. Ug mas labaw nakong dili  suod sa akong pamilya hilabina sa akong igsuong lalaki. Layo kaayo ang amoang relasyon sa usa’g usa tungod kay bata pa ko dili kaayo mi magkasinabot sa akong igsuon. Sige mi’g lalis. Sige sad mi’g sumbaganay.

            Karong adlawa akong ginapamalandungan ang ikaduhang gamut sa jen (human-heartedness), t’i (brotherly respect). Kon asa adunay gamayng kapareha sa kasinatian sa iguong lalaki si Ssu-ma Niu ug ako. Pareha kaming duha nga wala kaayoy kasinatian sa usa ka igsuong lalaki. Aduna lang koy gamayng biya tungod kay aduna koy lalaking igsuon. Sa Analect ni Confucius, namroblema si  Ssu-ma tungod kay wala siyay igsuong lalaki. Nitubag si Confucius nga “… Kon ang superior nga tawo kay matinahuron nga wala pakyas ug matinahuron sa pakigduyog sa uban ug mosunod sa balaod sumala sa pamatasan, ang tanan nga anaa sa sulod sa upat ka mga kadagatan kay mamahimong igsuon na niya… (12:5)”

            Buot ipasabot ni Confucius nga kon wala kitay igsuon o kon wala kita nakasinati og igsuon, masking aduna tay igsuon, tungod sa dili pagkasinabtanay, buhaton na lang natong magmatinahuron sa pakigduyog sa ubang tawo. Matod pa ni Confucius, “unsa may kinahanglan problemahon sa superior nga tawo kon wala siyay igsuon? (12:5)”

            Sa akong sitwasyon, mouyon gayud ko sa ingon ni Confucius. Karon, mas daghan ko’g mga ginatratar nga mga tawo isip us aka igsuon maskin higala lang mi sa tunghaan, nagkasuod sa sulod sa seminaryo, kauban sa klase, kauban sa Subdom7, ugbp. Mas nahimong lalum ang akoang pakigduyog kanila tungod sa lahi lahi nilang kinaiya nga akong kinahanglan sabton aron makasabay ko kanila. Tinuod gayud, nga mas suod ko sa akong mga higala kaysa sa akong pamilya. Apan wala gapasabot nga mas gina-una nako ang akoang mga higala kumpara sa ila.

Anaa gihapon ang akoang dakong pagtahud ug paghigugma kanila tungod kay sila ang akong unang nakauban sa akong pagdako ug sa pagpuyo dinhi sa kalibutan. Bisan pa’g aduna mi nga panaglalis usahay sa akong igsuong lalaki. Magpadayon ang akong pagtahu kaniya bisan pa sa tanang dili maayong mga pamatasan nga akong nakita kaniya. Matud pa ni Confucius, “Pagmatinahuron sa pribadong kinabuhi… bisan pa’g gapuyo ka tunga-tunga sa mga barbaro[i]…(Analect 13:19)”

           

---

[i] Ang buot ipasabot sa pulong nga barbaro kay ang dili maayo ug suod nga relasyon nako sa akong igsuong lalaki.

ANG PAGTAHUD...

            Ang usa sa mga gamut sa jen kay mao ang hsiao (filial piety). Matud pa ni Confucius, “Dili gayud magmasinupakon… Samtang buhi pa sila(ginikanan), hatagi sila’g serbisyso sumala sa pamatasan. Kon mamatay sila, ilubong sumala sa pamatasan ug pagbuhat og mga halad sumala sa pamatasan.”

            Atong namatikdan nga dako nga pagtagad ang gigahin ni Confucius bahin sa pagtahud sa ginikanan. Kon buhi pa si Confucius karon, masulti nako nga masuko gayud kaayo kadton tawhana kanako tungod kay kadaghanan sa mga panahon, nagmasinupakon gayud ako sa akong ginikanan hilabina sa akong inahan.

            Karong taknaa, akong napamalandungan nga dakong kalipay sa akong boot ang maghatag og pagtahud sa akong ginikanan mahitungod kay isip usa ka tawo makamatyag gayud ako sa akong gigikanan, lakip ang ilahang mga sakripisyo nga nasinati sa pagpangga ug pagpadako kanako. Kon ako mopadayun sa pagmasinupakon kanila, gabuhat gayud ako’g mga butang nga dili angay sa akong pagkatawo. Kay isip usa ka tawo nga mahunahunaon, dili gayud nako hikalimtan ang maghatag og pagtahud kanila kay kabalo gayud ako nga ako nag-gikan kanila.

            Niining Analektuha, naghatag kining paghatig na pud kanako. Nga dili hikalimtan ang mga sakrispisyo nga nabuhat ug paghigugma sa akong ginikanan.

            Mubo man kining pagpamalandong nako tungod kay wala kaayo koy mga kasinatian nga mahinumduman bahin sa akong pagkamasinupakon tungod kay dili ko suod sa akong pamilya. Tinuod gayud nga kadaghanan sa mga panahon kay nagmasinupakon ko. Nagmasinupakon sa pamaagi nga dili kaayo ko suod kaayo sa ila. Karon kini ang akoang ginapaningkamutan, maskin nga dili man mi suod anaa gihapon ang akong paghigugma ug pagtahud kanila dili tungod kay pamilya lamang nako sila apan pamilya sila nga adunay labot sa akong pagka-anaa.

ANG BILI SA KATAWHAN...

            Karong adlawa, akong gipamalandungan ang gisaysay ni Confucius sa The Great Learning. Matud pa niya, wala niya ginahatagan og bili ang masking unsang butang; mas ginahatagan niya’g bili ang katawhan[i].

            Isip usa ka Katoliko, aduna koy mga paring napanid-an nga hilig mangasaba og mga tawo tunga sa misa, pagkahuman sa misa apan sa atubangan sa kadagahanang tawo, ugbp. Kadalasan sa mga sala nga gipangbuhat sa mga tawong nakasuk-an kay ang pagbuhat og mga ginagmay nga mga sayop bahin sa liturhiya. Sa akong piho nga kasinatian, aduna koy pari sa una nga nasugatan nga adunay ingun-ani nga batasan. Aduna koy kauban sa seminaryo nga iyang gikasuk-an sa among atubangan, sulod sa misa. Ang rason sa pagpangasaba sa kadtong paria kay ang pagkayabag sa pagtugtog sa pangkalawat nga awit. Kadtong kauban nako, naulawan gayud kadtong igsoon namo tungod kay usa siya sa mga professed brothers (ilado nga tiguwang ug kinahanglan nga dagha’g nahibaw-an). Klaro kaayo nga natandugan gayud ang garbo sa among kauban tungod kay sa kadaghan-daghang pamagi na maipadayag sa among pari ang iyang gibati niadtong higayuna nganong ingun-ato pa man.

            Sa ingun-aning kasinatian, maingon nato nga mas ginahatagan og dakong bili sa pari ang mga kanta sa misa kumpara sa tawo. Dili nato mabasol kon ingun-ani ang kadtong pari tungod kay ginahatagan niya ang kanta nga pagndayeg sa Ginoo. Apan sa ingun-aton pamaagi, maingon ba nato nga maayo kadto buhaton? Sa akong panan-aw dili. Tungod kay dili ang pagdayeg sa Ginoo ang gipataigbabaw sa among pari, kon dili ang iyang gibati niadtong higayuna. Wala niya ginahatagan og bili ang among igsoon tungod wala niya mismo nahuna-hunaan ang sakit nga pwde niya mahatag sa kadtong brother namo.

            Kon balikon nato ang giingon ni Confucius, nalamdagan gayud ako nga dula mosunod sa gibuhat sa among pari. Sa tinuod lang, nakapangutana gayud ko sa Ginoo kon nganong aduna siyay mga piniling tawo nga ingung-ato, apan sa akong pagpamalandong nakita nako nga gihatagan ko’g higayon sa Ginoo nga dili mobuhat sama sa gibuhat sa kadtong pari namo. Nalamdagan usab ako nga sa tanan nakong lihok, kinhanglan nakong huna-hunaan kini og maayo, kon daghan bang tawo ang maapektuhan og dili maayo niini. Aron sa akong pangadlaw-adlaw nga pagpuyo sa kalibutan, pirmanente nako hatagan og bili ang mga tawo sa akong palibot. Tungod kay sama nila tawo usab ko, tigpakaaron-ingnon lamang ako kon ingnon nako nga dako ang akong pagbili sa akong kaugalingon kon wala koy dakong pagbili sa ubang tawo nga sama nako.

---

[i] Legge, J. The Philosophy of Confucius. New York, USA: Crescent Books. p. 179

LIDER...

            “Ang superior nga tawo nakasabot sa pagkamatarung[i].” Buot ipakita niining Analektuha ang kalahian sa pagpangulo aron adunay madawat nga gahum ug ang pangulo alang sa responsibilidad.

            Nalamdagan ko sa akoang kasinatian atong hayskul pa ko, kon asa napili ako isip usa ka Corps. Commander sa among skwelahan. Dakong akoang kalipay kaniadto tungod kay dakong katungdanan ang akoang gigunitan sa skwelahan, apan sa akong pagsusi sa akong tumong kaniadto sa pagka lider sa CAT kay ang makakuha og ganti aron managhan. Sa among naistoryahan kaganinang hapon nahinumduman gayud nako nga ang pagkalider dili lamang sa kaugalingong kagustuhan o kaayuhan, apan ang pagdawat ug pagbuhat sa responsibilidad nga makuha isip usa ka lider.

            Sa tinuod lang atong nahimo kong lider, ang epekto kaniadto dili maayo tungod kay nahulog sa pasikat ang akoang tuyo. Wala ko naghuna-huna sa kabug-at nga akong gidala. Kini ang hinungdan kon nganong dili mabulokon ang dagan sa kinatibuk-an sa mga opisyales.

            Para kay Confucius, buot niya ipaabot kanato nga ang mogunit og katungdanan kinahanglan responsibilidad ang una niyang atubangon. Kay kon pangkaugalingon lamang, walay pulos kini. Huna-hunaon nato nga ang pagkalider mas labaw sa paghuna-huna sa pangkaugalingong kaayuhan lamang.

            Hinaot malamdagan ako kanunay nga kon hatagan ko’g higayon nga mahimong lider usab, dili na mausab kadtong nahitabo sa una. Hinaot nga maamguhan ko nga unahan ang pagtubag ug pag-ako sa responsibilidad nga akong pagagunitan…

---

[i] Analect 4:16

ANG UNANG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa paagi nga iyang gitan-aw ang pilosopikal nga problema kay tawag sa pagmatngon. Pinaagi niining tawaga, molihok ang usa ka tawo aron mamahimong siyang magmatngon ug makahibalo sa dagan sa katilingban o sa palibot. Sa panahon ni Confucius, ang kinaiya sa mga katawhan nga wala nagmatangon ang maoy nahimong rason kon ngano nawala ang pangkatilingbanong panag-uyon ug wala nagka-uyon ang mga paggamit sa mga ngalan. Ug kining duha ang maoy pilosopikanhong problema nga buot ipakita kanato ni Confucius.

            Sa wala pagmatngon sa mga katawhan nawala ang katilingbanong panag-uyon. Ubos niining problemaha adunay duha ka Analekto nga gisaysay si Confucius, 3:24 ug 18:6[i]. Sa pagkawala sa chun tzu (halangdon nga tawo) sa iyang katungdanan nga modumala, usa kini ka natural nga kaguliyang. Kon bana-banaon, mawad-an lamang og katungdanan ang chun tzu kon aduna siyay mali nga gibuhat o kon dili siya angayan sa pwesto. Apan tungod sa iyang pagkahalangdon, dili gayud pwede mahitabo nga adunay maling binuhatan ang chun tzu aron mawala siya sa iyang katungdanan. Busa, anaa sa mga nagpili og tawo nga modumala ang problema o anaa sa mga katawhan. Matud pa sa pagsabot niining Analektuha nga akong nabasa, dili kinahanglan basulon ang kadautan sa katawhan ang rason kon ngano wala ang angay nga modumala sa katungdanan, apan ang sayop sa mga taw okay pagmata. Pagmata sa pamaagi nga aduna silay kaamguhan sa saktong pagpili og tawo nga maoy modumala kanila[ii]. Aduna usab epekto kining wala nila pagmatngon sa pagpili og lider ug kini ang pagkawala sa ilang paglaum sa kabag-uhan sa ilang katilingban. Tungod sa ilang problema kaniadto nga kagubot hilbina sa ilang lideres kon asa walay tarong nga pagdumala. Apan kon atong lantawon og tarong kon magmatngon lang ang tawo anaa gayuy kabag-uhan nga mahitabo. Ang problema wala gayud sila nagmatngon kaniadto, kon asa nagtoo sila nga kadtong problema nila dili na masulbad. Wala lang gayuy katungdanan niadtong higayuna ang chun tzu modumala tungod mali nga tawo ang ginapili ang modumala. Kay kon ang chun tzu ang nakalingkod sa katungdanan, iyang buhaton nga makigduyog sa katawhan ug saad usab niya nga kon anaa lamang ang chun tzu sa katungdanan wala na gayuy kabag-uhan nga mahitabo.

            Usab, sa wala pagmatngon sa mga katawhan wala nagka-uyon ang mga paggamit sa ngalan ug ato kining mabasa sa sulat ni Confucius sa Analekto 6:23, 12:11 ug 13:3[iii]. Sa 6:23 gipakita ni Confucius ang pagkakomplikado sa paggamit sa mga ngalan. Mao nang, nangutana siya, “Kon ang kantos nga sudlanan walay pamag, matawag pa ba kini’g  kantos nga sudlanan?” Buot niyang ipasabot niani nga kon mogamit kita sa mga ngalan kinahanglan nga aduna kitay kahiblo nga sakto kining ngalana sa kinaiya niadting butanga. Pananglitan, kon moingon ko’g tubig, kinahanglan nga tubig kini gayud ug wala nay lain pa sama sa softdrinks, juice, ugbp. Mao na nga dako ang iyang pagsupak sa mga mangingilog og pwesto nga bisan dili alang kanila ang pwesto buhaton nila ang tanan gayud alang makalingkod sa katungdanan. Susama na lamang sa kahimtang ni Confucius sa 12:11 kon asa iyang naatubang ang mangangkunay nga pangulo. Usa sa mga problema nga dal-on sa mga mangangkunay kay ang inhustisya. Tungod kay dili siya angay sa katungdanan ug usab sama kaniya ang buot modumala, buhaton niya ang tanan nga magpabilin kadtong tawhana sa pagdumala, bisan pa’g dili angay kaniya posisyon. kini gayud ang rason kon wala sa posisyon ang chun tzu tungod ang mangangkunay og posisyon wala kabalo sa kon unsa gayud ang tinuod nga natura o kinaiya sa usa ka chun tzu. Kon ang tanang tawo nagmatngon, wala na kining maling paghuna-huna sa pagpangilog. Ilang ibutang sa ilang huna-huna nga kon dili sila chun tzu dili sila angay modumala kay masayod na sila nga pwede wala kanila ang kinaiya sa usa ka chun tzu.

            Tinuod gayud, nga tungod sa wala pagmatngon sa mga katawhan nawala ang pangkatilingbanong panag-uyon ug wala nagka-uyon ang mga paggamit sa mga ngalan. Busa, ang pilosopiya nganhi ang maoy tawag sa pagmatngon. Kay buot ipakita sa katawhan nga adunay problema o depekto sa ilang katilingban ug dili kinahanglan mawad-an og paglaum tungod anaa ang chun tzu nga maoy modumala og tarong. Apan, kining pagmatngon dili lamang sa pamaagi nga atong pilion ang chun tzu nga modumala, usab lakip niini ang pagmatngon kon anaa ba kanato ang kinaiya sa usa ka chun tzu aron angay usab kita nga modumala. Kon kabalo kita nga wala, kinahanglan nga atoa kining dawaton tungod kay kon atong pugson mahulog kini sa kagubot. Kon magmatngon kita, atong makita ang pamaagi sa pagsulbad sa problema sa katilingban. Sa maka-usab, kinahanglan ang pagmatngon alang mahibaw-an ang butang nga angay buhaton ug dili buhaton.

           

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-absence-of-social-harmony.html

[ii] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-confucian-perception-of.html

[iii] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/non-correspondence-of-names-and.html

MAKIG-ANAA

            Sa akong pagpamalandong karon, sumpay kini sa akong pamalandong nga gibuhat atong miaging huwebes. Kon mipaambit ko sa akong pamalandong bahin sa kahakog. Karon isumpay nako ang pakig-anaa sa uban tawo isip usa sa mga kaiyahan sa tawo.

            “Siya nga molihok sa panglantaw sa iyang kaugalingong kaayuhan lamang, daghan nagbagulbol batok niya.[i]”

            Kining Analektuha gayud ang usa sa mga kinahanglan ipamatngun kanatong tanan. Kadaghanan kanato gahuna-huna lamang alang sa atong kaugalingong kaayuhan. Walay pakabana alang-alang sa kahimtang  sa ubang tawo. Kon atong pagahuna-hunaon, gubot kaayo ang kalibutan kon ang pirmanenteng anaa sa atong huna-huna kay ang atong kaugalingon lamang ug walay labot sa palibot, sa mga tawo gawas kanato, sa katilingban, ugbp. Wala gayu’y kalinaw nga mopatigbabaw kanato. Ang permi nga mogawas sa atong kasing-kasing ug huna-huna ang paghatag ug bili sa atong kaugalingon lamang. Apan ang ingun-ani bang panghuna-huna sa kaugalingon lamang, matinud-anon ba kini nga maayo o basin ang kaayuhan lamang ang atong ginahuna-huna?

            Kon balikon ta atong miaging huwebes, gisaysay nako nga kon aduna kita maayong pagpamalandong ug pag-ila sa atong kaugaling aduna sab kita’y dili lamang pag-ila, apil usab ang paghatag ug bili sa laing tawo. Kon ang pangkaugalingong kaayuhan lamang ang atong huna-hunaon, dili gayud kini maayo. Kini hinoon ang maoy sinugdanan sa panagbangi nga maoy gi-ila isip usa sa mga pilosopikal nga problema.

            Kon atong susihon atong kaugalingon, dili nato malikayan ang pag-anaa usab sa laing tawo, ug sa laing ga-anaa. Ang hagit kanato karon makig-anaa sa uban. Ug ngano kinahanglan man kitang makig-anaa sa uban? Sa akong panan-aw, tungod kay isip us aka tawo nga limitado, dili perpekto, ug adunay mga kakulangan, sa ubang tawo gayud nato mapun-an ang atong pagka-kulang. Usab, tungod kay dili man nato malimud ang kamatuoran ang pag-anaa sa laing anaa, kabahin gayud usab sila sa atong pag-anaa.

            Karon, gisaysay ni Confucius kanako, ang makig-anaa hilabina sa katigulangan nga maoy gigikanan sa mga kaalam ug kahibalo sa mga butang pinaagi sa atong mga tradisyun. Makig-anaa sa ubang tawo ug dili mag-apas og kaayuhan alang sa kaugalingon lamang tungod kay panagbangi ang maoy bunga niini kon ang kaugalingong bili ug kaayuhan lamang ang atong huna-hunaon.  

---

[i] Analect 4:12, James Legge Translation

KATAPOL...

            Sa kadaghan-daghan nga Analect nga akong nabasa karon, usa lang gayud ang dili nako makalimtan niini u gang akoang napamalandungan ug maayo.

            Sa akong pagdako, dako ang akong pagmahay kon nganog atong bata pa’ko tapolan kaayo mo tuon. Dili maminaw sa klase. Kon badlungon sa maestro, mohilak ra ko ug mokatawa. Kon ang akong ginikanan ang mobadlong nako, ipalapos ra nako sa akoang dunggan. Ingun ani ko katapulan sukad atong niskwela ko. Mahinumduman nako pag-uli gikan sa skwelahan diretso ko mogawas sa among balay aron makigdula sa among mga silingan. Kini ang hinungdan kon nganong permi ko apasun og bunal sa akong inahan ug amahan. Usab, nahinumduman nako niadtong hayskul nga wala nako gatuon sa mga ginapangtudlo sa among mga maestro ug maestro kon asa kada-uli nako permi ra‘ko ga-atubang sa akong cellphone ug wa nay laing buhaton kon dili ang makigtext nga walay hinungdan, puro igat-igat lang sa mga katext sa skwelahan. Kini ang hinungdan kon nganong wala nako’y gana moabri’g libro ug notebook kay cellphone ra ang atubangon. Mao nang sa akong pagdako daghan ko’g mga kinhanglan makat-unan nga wala nakuha nakat-unan atong bata pa ko. Naglisod ko mag-Iningles ug pati sa akong kinaiya sa pagtuon, naglisod pud ko.

            “Wala ko gapadan-ag sa mga tawo nga dili maikagon nga motuon…[i]” matud pa ni Confucius. Kini ang nagdako’g epekto kanako karong adlawa tungod kay naghatag kini og pahinumdum kanako sa di-maayong epekto sa pagkatapulan.

            Siguro sa Analekto nga akong nabasa karon, gipamatyag ni Confucius ang dili pagkamaayo sa pagkatinapulan. Ug ginapakita usab dinhi ni Confucius nga wala sa kinaiyahan sa tawo ang pagkatapulan nga akong hinay-hinay nga ginabuhat karon…

            Dako akong kalipay nga gipahinumduman ko ni Confucius bahin niining  nag-unang kaayuhan ug salabutan sa tawo tungod kay wala lang gisaysay kon unsa ang tawo usab gipakita ni Confucius dinhi ang usa ka kinaiya nga dili makahatag og kaayuhan sa tawo.

---

[i] Analect 7:8

Ang importansya sa Tradisyon o sa mga kinaraang tinudluan

            Sa atong pagkatawo wala gayud kita kabalo sa mga butang-butang niining kalibutana ug tungod niining sa atong mga ginikanan, sa atong mga lolo ug lola, sa mga kinaraang tinudluan, ugbp. nakakat-on kita’g mga ug mga butang. Madungagn usab ang atong pagkahibalo. Wala kanato ang nagdako nga adunay nahibaw-an diha-diha dayun.

            Sa akong nabasa karon bahin sa importansya sa tradisyon napamalandungan gayud anako ang importansya niini[i]. Nakat-unan nako nga dako kini’g papel sa pagmugna sa atong pagkatao. Kon ibutang nato nga wala kining mga tradisyon, mga tudlo sa mga tiguwang, ugbp. dakong problema ang modangat sa atoa. Una, wala kita kabalo unsaon pagbuhat-buhat sa butang-butang. Ikaduha, wala kitay basehan kon unsa pagbuhat sa us aka bulohaton. Ikatulo, wala kitay giya. Ingun-ani gayud kadako ang papel nga ginagunitan sa tradisyon. Apan dili pasabot niini nga magpabilin kita didto sa mga karaang panghuna-huna sa una. Kinahanglan usab natong mokuha og mga bag-ong butang nga pwedeng makat-unan aron mas molambo kadtong mga tradisyon nga ginasunod nato. Matud pa ni Confucius, “ang usa ka tawo nga nagsusi sa mga daan nga aron sa pagpangita sa mga bag-o ang kwalipikado nga motudlo sa uban.” (Analect 2:11)

            Akong namatikdan, niining tulo ka Ananlect bahin sa importansya sa tradisyon, adunay usa nga buot ipaambit nga mensahe si Confucius. Kini ang pagkamapainubsanon nga dawaton ang atong pagka-wala-nakahibalo ug sa atong pagka-wala-nakahibalo og gamiton gamiton ang mga tinudluan hilabina sa mga tiguwang aron mapun-an o madungan ang atong pagkahibalo. Kay lisud gayud magpatuga-tuga sa mga butang nga abi nato’g kahibalo ta.

            Sa akong kasinatian nga kon asa nagpagtuga-tuga ko sa usa ka butang nga abi nako nga kahibalo ko, naulawa gayud ko hilabina sa mga tiguwang nga ana niadtong tungura. Dili na gayud nako masaysay pa ang eksakto nga kasinatian apan ang kaulaw nga akong nasinati, wala pa gayud napapa sa akong huna-huna. Kadtong sinatia bahin gayud kon unsaon pagpanit og buongon(pomelo). Kon asa gikataw-an ko kay nagpatuga-tuga ko nga kaya nako mopanit og  buongon sulod sa us aka minute. Apan naglima na lang kaminuto wala pa gihapon ko nahuman. Tungod niadto, gipakita sa ako niadtong tiguwanga kon unsaon pagpanit og buongon sulod sa usa ko minute. Ug human niadto, naulawan gayud ko tungod sa akong garbo nga mabuhat nako to.

            Karong panahuna daghang tawo ang wala na gapaminaw gayud sa mga tinudluan sa mga tiguwang ug usab ang magpainubsanon ug dili pud pwede nga wala koy labot niadtong mga tawhana kay sama sab ko nila. Ingun-ani man ang kamatuoran, aduna pay oras nga magbag-o kita aron makadawat kita’g kaalam gikan sa mga kaalam sa mga katiguwangan. Pagkamapainubsanon gayud ang importante aron makadawat og kahibalo ug kaalam nga maoy makatabang sa paghulma kanato isip us aka tinuod nga tawo.

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-importance-of-tradition.html

Pagkamatinud-anon

            “Kanus-a pa ba nahimong dautan ang moingon og tinuod?” –Fr. Rasel Berdin, csjbp

            Sa panahon karon mas daghan kanato ang hadlok mosulti og tinuod ug mas pilion pa nato ang mosulti og bakak aron way mahitabo kanato. Kining linyaha nga akong gipaambit ang dili nako makalimtan atong mga adlaw nga naa pa ko sulod sa seminaryo. Nahimo kining mahinungdanon kanako tungod kay nahinumduman nako kadtong mga panahuna nga kon pangutan-an mi kon kinsa kanamo nakabuhat sa sayop nga nakita sa among pari unya walay motubag. “Ayaw kahadlok nga mamatay alang sa paglutos sa mga maayong Way(Tao)”[i] matud pa ni Confucius ug ang maayong Way(Tao) dinhi, butangan ko’g kinaiya nga matinud-anon o musulti og kamatuoran.

            Tinuod gayud kini nga kinahanglan kita dili magmahadlukon sa pagsulti og tinuod. Kinahanglan kita mosulti bisan pa’g aduna kini mga sangputanan. Sa atong henerasyon karon, hadlok kita nga mosulti kon unsa ang kamatuoran, bisan ang magpakatinuod sa kaugalingon daghan usab ang nahadlok niini.

            Ang kinahanglan kanatong tanan ang mosaysay sa kamatuoran o mulutos sa maayong Way(Tao). Kay mismo ang Way(Tao) lamang ang gayud ang makahatag kanato’g pana-uyon mahitungod sa kaalam nga anaa kaniya…

---

[i] Analect 8:13

Tul-iron...

            “Kon ang mga ngalan dili tul-iron, ang pinulongan dili ma-uyon sa kamatuoran. Kon ang pinulongan dili ma-uyon sa kamatuoran, ang mga butang dili matuman. Kon ang mga butang dili matuman, ang mga seremonyas ug musika dili molambo. Kon ang mga seremonyas ug musika dili molambo, ang silot dili makiangayon. Kon ang mga silot dili makiangayon, ang katawhan dili makahibalo unsaon paglihok sa kamot ug tiil.” (Analect 13:3)

            Niining linyaha, klaro kayo nga ginapakita ni Confucius ang resulta kon dili tul-iron ang mga ngalan nga wala na-uyon matud pa sa ilang paggamit. Kon ginagamit nato ang mga dili mao nga ngalan sa usa ka butang wala kitay makuha niini tungod kay kining mga ngalan nga dili mao ang paggamit dili makahatag og hulagway sa maskin unsang butang. Mao nang dili kini makauyon sa kamatuoran kay bisan pa sa pulong mali ang paggamit, unsaon na lang kaha ang hulagway og kahulogan  nga buot isulti niini? Tungod kay dili mao ang pagngalan nga moresulta sa dili angay nga kahulogan sa pulong, dili usab nato maabot ang buot natong matuman nga mga butang. Kon dili matuman ang mga butang, dili usab nato matuman nga molambo ang mga seremonyas og musika. Tungod kay walay paglambo sa mga seremonyas ug musika, mahulog nga ang silot usab mahimong dili makiangayon. Ug tungod sa dili makiangayon nga pagsilot, magduha-duha o maglibog ang mga tawo nga molihok kay maglisod sila og pag-ila kon unsa ang tama ug dili, maayo ug dili.

            Atong bata pako ginapangsaysay sa akong inahan ang dakong importansya sa kwarta. Sa pag-ingon nga importante sa kinabuhi sa tawo, ibutang nato ni sa konteksto nga usa sa mga importanteng butang apan dili pinaka-imporatante. Oo, maingon nato nga wala ko gipadako sa tinudluan nga ang kwarta ang pinaka importanteng butang apan adunay higayon nga nasaksi ug dunggan nako gikan sa baba sa akong inahan nga misulti siya bahin sa kwarta. Atong midesisyon ko nga mosulod sa seminaryo, gusto sa akong inahan nga mosulod ko sa Queen of Apostles College Seminary sa Tagum, ang diocesan seminary sa Diocese of Tagum, aron mahimo kong diocesan nga pari kay adunay kwarta. Usa pa ka higayon, hantud karon gusto sa akong inahan nga motrabaho ming duha sa akong manghud gawas sa nasud aron dako ang sweldo nga among madawat. Sa ingun-aning mga kasinatian, ginapikita lang nga ang kwarta ang makahatag og dili lang panginahanglan apan apil ang kalipayon kay ang kagustuhan sa among inahan nga mahimutang siya sa pamaagi nga makakwarta mi’g daghan. Apan, mahiluna kaha ang among inahan sa kadaghanon sa kwarta namo kon dili mi malipayon. Unsaon na lang ko, nga karon napamalandungan nako nga dili gayud diay kwarta ang makahatag sa akoa’g kalipay.

                Sa ingun-aning sitwasyon mahulog nga ginganlan ang kwarta og kalipay masking dili sa direkta nga pamaagi. Ug kon nagpa-ulipon ko niini, maglisod ko magbuhat og desisyon kon unahon ko ba ang makakwarta o ang malipay. Kini ang rason kon ngano nagkuha ko’g kursong Accountancy kiniadto mahitungod kay sigurado nako sa akong trabaho, makapasa man sa CPA board exam o dili, tungod kay ang akong inahan nagtrabaho sa Accounting Department sa usa ka kumpanya. Ug kon makatrabaho ko, makakwarta ko, apan dili ko malipay kay sa una pa lamang , ang gigusto nakong kurso kay BS Civil Engineering. Kon napadayon kini siguro adunay panagbangi nga mahitabo sa akong kinabuhi. Dili ko mahiluna. Pirmanente ko kapuyon o magmug-ot. Dili ko malipay.

            Sumpay sa akong gisulti sa akong blog niadtong Miyerkules, kon dili sakto ang pagngalan o ang pag-ila sa mga pulong sama na lamang sa akong nasinati, kagubot ug panagbangi gayud ang makit nato pirmanente sa kalibutan. Kining kasinatian nako gapakita lang gayud nga adunay mga butang nga kinahanglan tul-iron. Astang lisura kon kini ang maoy mopatigbabaw sa kalibutan. Apan matud pa sa giingon ni Confucius, “dili  kita mawad-an og paglaum… apan ang nagapatigbabaw sa karon kay ang problemang adunay solusyon[i].” Kining problemaha ni, problema lang gayud ug aduna pa’y solusyon niini.

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-confucian-perception-of.html

Kahakog...

            Nahinumduman ko niadtong mga panahuna nga ang akong kabug-aton miabot og 83 ka kilo. Klaro kaayo kon unsa ko kabug-at niadtong mga panahuna. Tuig 2006, nahinumduman nako ang akong unang pagka-admit sa ospital, ang rason? Kahakog nga miabot sa punto nga naglisod ko’g ginhawa tungod sa sobrang kaon. Adunay dakong epekto ang kahakog nga akong nakuha kiniadto, ang di maayong epekto nga akong nasinati sa kaugalingon. Dili kini sa akong kaugalingon lamang apan, aduna pu’y di-maayong epekto nga nakuha ang akong pamilya: ang gasto sa ospital, ang pagkabalaka sa akong sitwasyon, ugbp.

            Nalamdagan ko nga ang kahakog dili gayud maayo sa kinaiya sa tawo hilabina nga maghatag kini og dili maayong epekto sa kaugalingon. Apan mas labaw nga dili maayo kon ang uban tawo usab makasinati niining dili maayong epekto. Kon balikon ang akong kasinatian makita nako sa una nga ako ang unang makasinati niining dili maayong epekto sa kahakog apan kon susion og maayo ug dili ko maghuna-huna sa kahimtang sa akong pamilya, tingali dili nako maamguhan nga sila usab galisod.

            Kon sa unang Analect gisaysay ni Confucius nga ang hinungdan sa panagbangi kay ang wala pagmatngon sa mga katawhan nga pilion ang mga taong di-angay nga molingkod sa mga posisyon (3:24), sa Analect 12:11 nga akong gibasa karon, gipakita diria nga ang mga tawong hakog na kon asa buhaton nila tanan apil ang mga dautang bulohaton bisan pa’g madamay ang kadaghanan ang maoy hinungdan sa mga kagubot og panagbangi. Matod pa ni Confucius kining mga “mangingilog og pwesto mohikaw sa katawhan sa kadaghanang butang[i].”

            Namatikdan nako, apan dili ko sigurado, nga usa sa mga hinungdan ang kahakog sa panagbangi. Sa kahakog puro kaugalingon ang pirmanenteng ginahuna-huna sa tawo. Wala siyay labot kon unsa pa ang resulta nga madangat sa uban.

            Sa akong pagpamalandong, naamguhan nako nga ang mga tawong hakog wala kabalo sa ilang kinaiyahan o wala kaila kon kinsa gayud sila. Wala sila nagbuhat og lihok nga moadto pailalom sa ilang kaugalingon aron makita o makaila ang ilang kaugalingon. Akong nasulti kini mahitungod isip usa ka tawo kinahanglan kita moila sa atong pagka-kita. Kay pinaagi ani makita nato ang atong bili isip usa ka tawo ug usab ang kahulogan sa atong pag-anaa niining kalibutana. Sa hinay-hinay nga pagbuhat niini makita usab nato ang bili sa ubang tawo, nga isip usa ka tawo sama nako, makita ko pud usab ang kabililhon sa uban ug sa ilang pag-anaa aduna pud silay kahulogang ginapangita niaring kalibutana.

            Ang problema sa mga hakog nga mga tawo dili nila mabuhat nga moadto pailalom sa ilang kaugalingon aron makita ang ilang bili og ang bili sa ubang tawo. Hantud karon, problema usab kini nga atong makita sa katilingban. Karong adlawa, nahimo kining hagit kanako. Dili lang ang molikay sa pagkahakog, usab ang moila sa akong kaugalingon aron makita ang akong kabililhon ug kahulogan sa akong pagka-anaa apil ang sa ubang tawo.

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-confucian-perception-of.html

Ang Kamahinungdanon sa Pulong

            Karong adlawa gibasa ko ang komentaryo sa ikatulong Analect ni Confucius bahin sa pilosopikal nga problema, ang panagbangi (6:23). Human ko basahon ug pamalandungan kining komentaryuha nahinumduman ko ang akong kasinatian nga angay kaayo sa akong nakat-unan karon.

            Dako ang akong kaguol niadtong higayuna nga nakakuha ko og grado nga 78 sa among Prelim Exam sa Pilosopiya sa Tao. Ginganlan ko’g Phenomenology of Texting ang akong papel kon asa gipaambit ko ang akong kasinatian nga nakig text sa usa ka babaye nga akong nagustuhan. Kon asa sa dinugay-dugay namong pag text sa usa’g usa adunay napormang pagsalig hantud sa nahulog ang among mga kasing-kasing sa usa’g usa apan wala nagpadayon mahitungod sa akong mga rason, nga akong napamalandungan, nga dili pa ko angay mogunit og relasyon samtang gaskwela. Balik ta sa akong papel, malipayon kaayo ko niadto kay abi ko’g dakong grado ang ihatag kanako, apan baligtad ang resulta. Nangutana ko sa among maestro og nitubag siya’g, “Dili sakto ang ngalan sa imong papel ug ang tumong sa imong papel mao nang dili nako masabtan kung unsa ang gusto nimo isulti.”

            Saktong ngalan sa saktong kahulogan, kinaiyahan o natura. Kini ang akong dakong nakat-unan karon. Importante kaayo ni kay kini gayud ang kasagaran nakong mali sa pagbuhat og mga pilosopikal nga papel. Kon asa mogamit ko’g mga pulong nga dili tukma sa buot nakong ipasabot. Naamguhan nako ang importansya sa pulong. Ang mga pulong nga atong ginagamit dili lamang basta-basta gamiton, apan nanginahanglan kini susihon og maayo aron walay kalibog nga mahitabo sa atong kaistorya nga maoy mahimong usa sa mga rason sa panagbangi. Nanginahanglan kini’g maayong pagpili og pulong pinaagi sa paghuna-huna og maayo.

            Dakong tabang kining akong nakat-unan karon kay nagapahinumdum kini sa ako nga, sa dili pa ko mosambit og mga pulong, huna-hunaon ko sa una kini kay dili tanan pulong angay gamiton basta-basta. Kinahanglan og dakong pag-ila sa pulong hilabina sa kinaiyahan og kahulogan niini. Sa tabang niini mas molambo pa ang akong kritikal nga panghunahuna kay ayuson nako pagpili ang mga pulong nga akong pagagamiton. Ug dili usab ko basta-basata mosambit og mga pulong nga dili angay o sakto sa akong buot isulti. Unsay pulos sa akong buot ipasabot o isulti kung ang paggamit og mga pulong wala nagkadima-o.

Padayon...

            Sa kabug-at ug kasakit sa mga hagit sa kinabuhi masulti nato nga baba na kaayo ‘ta. Abi nato’g walay kapadulngan ang tanang kalisdanan niining kinabuhia. Sa tanang kapakyasan nga atong nabuhat, gatoo kita nga wala na kitay mabuhat sa kinabuhi nga tama.

            Susama sa nahitabo sa akoa atong migawas ko sa seminaryo. Dako ang akong pamroblema niadtong higayuna kay daghang problema ang akoang pagaatubangon. Una kiniadto, ang pamaagi sa pagdawat sa kamatuoran nga ang akong inahan nasakitan sa akong paggawas. Ikaduha, unsaon ko pag-atubang ang katawhan sa ilahang mga pangutana og mga sulti-sulti bahin sa akong paggawas. Pangtulo, unsaon nako pagsabay sa palibot nga akong masugakod sa bag-ong tunghaan nga akong pagasudlan. Ulahi, ang pagtubag sa pangutana nga, “unsaon nako pagdala ang sakit nga nabati sa akong inahan ug ang sakit sa kamingaw sa akong mga igsoon, higala, rector, ugbp. nga akoang gibiyaan sa seminaryo nga aduna nay dakong bahin sa akong kinabuhi hilabina sa espiritwal nga bahin?” Gamay lang sa akong mga higala ang nakabalo niining akong giagian sa una, bisan ang akong pamilay hilabina akong inahan, wala gayud kabalo niini. Bug-at kaayo ang akong pamati niini kay pipila lang ka mga tawo ang akong masultian. Dili pud ko makasulti niini sa akong pamilya kay nataha tungod sa ilang pagka-apekto sa akong desisyong gibuhat.

            Sa pagbasa sa pagsabot sa Analect 18:6, nahinumduman ko kining kasinatia mahitungod sa nakasulat nga, “dili kita mawad-an og paglaum sa kabag-uhan sa mga butang, pangahitabo, ugbp[i].” Sa akong sitwasyon niadtong tungara, wala gayud ko nagpaulipon sa akong mga pagbati og problema. Busa, nangita gayud ako’g pamaagi nga makakuha og paglaum.

            Nihunong ako kadiyot ug namalandong sa kinabuhi. Gibalikan ko usab paghuna-huna kadtong mga panahuna nga nagkalisod ko, malipayon ko, ugbp. Pinaagi niini nasabton ko gayud nga kining mga hagit nga akong nasinati kay molabay lang gayud sa akong kinabuhi og dili pirmanente kining mga kalisod nga akong nasinati. Gilantaw ko usab ang kinabuhi susama sa paglantaw sa pagdagyday sa tubig sa sapa nga gatindog sa kilid kon asa sa akong pagtindog ang tubig adunay kapadulngan gayud ug dili kini mopundo. Adunay mga higayon nga hinay kon asa gatoo kita nga wala modagayday ang tubig sa sapa. Aduna pu’y mga higayong paspas ang pagdagayday sa tubig sa sapa. Ang mga pangahitabo sa kinabuhi susama sa tubig sa sapa, gadagayday. Adunay mga higayon nga hinay ug adunay mga higayon nga paspas. Sa kahinay gatoo kita nga wala galihok. Sa pangahitabo nga hinay ang paglabay sa atong kinabuhi mamatyagan nato nga wala na kini galihok og gapundok na lang. Kon paspas pud kini, matingala na lang kita nga katong mga pangahitabua astang dalia nangawala.

            Hantud karong tungura, ingun-aning pamaagi ang akong pagsabot sa mga pangahitabo sa kinabuhi hilabina karon nga daghan ko’g mga buluhaton nga kinahanglan tapuson matag adlaw ug sa semestre. Apan sa likod niining mga buluhatuna, paglaum gayud ang akong ginalantaw mahitungod kay kabalo gayud ko nga adunay kapadulngan kini, ug sa kapadulngan niini kauban ang katapusan. Sa akong pagka-anaa kining paglaum gayud ang akong ginapaningkamutang gunitan sa kinabuhi matag gahapon, karon ug ugma. Kon aduna may problema nga atong nasinati, aduna kini mga solusyon aron kini tapuson. Paglaum lang gayud ang atong kinahanglan aron sa kinabuhi kita makapadayon.

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-confucian-perception-of.html

Magmatngon kita...

            Adunay mga tawo nga angay ibutang sa atong konseho, kongresso, og senado aron mobuhat og mga balaod sa mga siyudad og sa nasud. Aduna usab mga tawo nga angay ibutang sa mga opisina ng maoy mangulo sa katilingban og sa nasud mismo. Og apil niini ang mga tawo usab nga dili angay ibutang sa mga ingun atong mga posisyuna.

            Sa karon na mga pangahitabo hilabina sa aspeto sa pulitika, aduna kitay mga piniling tawo aron palingkuron sa mga posisyung angay mamuno kanato. Apan sa likod niini, aduna kita’y mga butang nga wala mahibaw-i, nga ang uban sa mga tawo nga atong gipangpili adunay kinaiyang tumong batok sa pagpangulo sa katilingban o sa nasud. Kon asa, kining mga pangkinaiyang tumong nila wala nakasubay sa maong tumong sa pagpangulo ug pagbuhat og balaod alang sa nasud. Mga negosyanteng pulitiko nga gahatag og labi sa ilang negosyo, mga tawong gusto makakuha og pwesto sa gobyerno aron makuha og masunod ang mga tinguha sa kaugalingon, ubp. Isip mga mamboboto, wala na nato ginasusi kung kinsa gayud ang angay natong iputang sa mga posisyon  nga angay mangalagad og mamuno kanato.

            Dili nato malimud ang kamatuoran, nga sa atong pagpili nagpadala kita sa mga plataporma sa mga kandidato. Siyempre, kinsa gayud ang dili madala sa mga saad nila nga wala kita nasayud kung matinud-anon ba kini o pangpersonal nga tumong lang. Usab, wala nato gitan.aw ang mga milabay na mga lideres nga padayon natong ginaboto aron makabalik sa posisyon kon matinud-anon ba ang tumong nila o dili.

            Pinaagi niini, nagahatag kita og panagbangi, kon asa mas ginapili nato ang mga dili angay nga mga tawo kaysa mga tawong angay. Og kini nga problema ang buot ipakita ni Confucius sa Analect 3:24, ang panagbangi. Ang mga tawo nga angay sa katungdanan wala sa katungdanan; ang mga tawo nga dili kwalipikado alang sa katungdanan, ang mga naa sa katungdanan[i].

            Apan, wala ginapakita dinhi nga tungod sa atong pagkadautan, ginalimod nato ang takus nga mga tawo sa posisyon. Gusto ipakita diria na kitang mga tawo nagtulog. Kon asa sa pagtulog ginapikita ang imahe sa usa ka tawo nga walay labot sa iyang palibot ug sa mga tawo nga anaa sa palibot niya. Sa ingun ani nga larawan, gipakita sa Analect ang atong kinaiya nga wala kitay pagmatngon. Og isip mga tawo nga gatulog, kinahanglan kitang pukawon aron makamata.

            Sa akong engkwentro sa Analect 3:24, naamguhan ko nga kinahanglan akong magmatngon sa mga butang-butang sa palibot. Kinahanglan dili ko modawat diha-diha dayon kon unsa ang ihatag kanako. Kinahanglan ko gayud ‘mangutana’ kon unsa kini og siguraduhon nga ang mga butang nga ihatag kanako maayo og dili maghatag og kadautan. Tungod kay ingnan ko nga ang linging adunay kiliran dawaton ko kini dayon? Dili. Kinahanglan nga susihon ko kini og tan-awun kon tinuod ba gayud o dili.

            Karong adlawa, pagmatngon ang akong bag-ong nakat-unan. Pagmatngon sa palibot, sa kalibutan, ubp. Adunay panagbangi dili tungod kay sa kadautan sa tawo apan sa walay pagmatngon sa mga butang-butang. Isip ga-anaa sa kalibutan, paningkamutan ko nga padayon ko kining mabuhat sa akong kaugalingon. Walay pulos akong pagbuhat niini kon walay buhat mismo.

---

[i] http://adduphilo321.blogspot.com/2012/11/the-confucian-perception-of.html