Ang Pilosopiya nga gipakita sa
Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa paagi nga iyang gitan-aw ang
pilosopikal nga problema kay tawag sa pagmatngon. Pinaagi niining tawaga,
molihok ang usa ka tawo aron mamahimong siyang magmatngon ug makahibalo sa
dagan sa katilingban o sa palibot. Sa panahon ni Confucius, ang kinaiya sa mga
katawhan nga wala nagmatangon ang maoy nahimong rason kon ngano nawala ang
pangkatilingbanong panag-uyon ug wala nagka-uyon ang mga paggamit sa mga
ngalan. Ug kining duha ang maoy pilosopikanhong problema nga buot ipakita
kanato ni Confucius.
Sa wala pagmatngon sa mga katawhan
nawala ang katilingbanong panag-uyon. Ubos niining problemaha adunay duha ka
Analekto nga gisaysay si Confucius, 3:24 ug 18:6[i].
Sa pagkawala sa chun tzu (halangdon
nga tawo) sa iyang katungdanan nga modumala, usa kini ka natural nga
kaguliyang. Kon bana-banaon, mawad-an lamang og katungdanan ang chun tzu kon aduna siyay mali nga
gibuhat o kon dili siya angayan sa pwesto. Apan tungod sa iyang pagkahalangdon,
dili gayud pwede mahitabo nga adunay maling binuhatan ang chun tzu aron mawala siya sa iyang katungdanan. Busa, anaa sa mga
nagpili og tawo nga modumala ang problema o anaa sa mga katawhan. Matud pa sa
pagsabot niining Analektuha nga akong nabasa, dili kinahanglan basulon ang
kadautan sa katawhan ang rason kon ngano wala ang angay nga modumala sa
katungdanan, apan ang sayop sa mga taw okay pagmata. Pagmata sa pamaagi nga
aduna silay kaamguhan sa saktong pagpili og tawo nga maoy modumala kanila[ii]. Aduna
usab epekto kining wala nila pagmatngon sa pagpili og lider ug kini ang
pagkawala sa ilang paglaum sa kabag-uhan sa ilang katilingban. Tungod sa ilang
problema kaniadto nga kagubot hilbina sa ilang lideres kon asa walay tarong nga
pagdumala. Apan kon atong lantawon og tarong kon magmatngon lang ang tawo anaa
gayuy kabag-uhan nga mahitabo. Ang problema wala gayud sila nagmatngon
kaniadto, kon asa nagtoo sila nga kadtong problema nila dili na masulbad. Wala lang
gayuy katungdanan niadtong higayuna ang chun
tzu modumala tungod mali nga tawo ang ginapili ang modumala. Kay kon ang chun tzu ang nakalingkod sa katungdanan,
iyang buhaton nga makigduyog sa katawhan ug saad usab niya nga kon anaa lamang
ang chun tzu sa katungdanan wala na
gayuy kabag-uhan nga mahitabo.
Usab, sa wala pagmatngon sa mga
katawhan wala nagka-uyon ang mga paggamit sa ngalan ug ato kining mabasa sa
sulat ni Confucius sa Analekto 6:23, 12:11 ug 13:3[iii].
Sa 6:23 gipakita ni Confucius ang pagkakomplikado sa paggamit sa mga ngalan. Mao
nang, nangutana siya, “Kon ang kantos nga sudlanan walay pamag, matawag pa ba
kini’g kantos nga sudlanan?” Buot niyang
ipasabot niani nga kon mogamit kita sa mga ngalan kinahanglan nga aduna kitay
kahiblo nga sakto kining ngalana sa kinaiya niadting butanga. Pananglitan, kon
moingon ko’g tubig, kinahanglan nga tubig kini gayud ug wala nay lain pa sama
sa softdrinks, juice, ugbp. Mao na
nga dako ang iyang pagsupak sa mga mangingilog og pwesto nga bisan dili alang
kanila ang pwesto buhaton nila ang tanan gayud alang makalingkod sa
katungdanan. Susama na lamang sa kahimtang ni Confucius sa 12:11 kon asa iyang
naatubang ang mangangkunay nga pangulo. Usa sa mga problema nga dal-on sa mga
mangangkunay kay ang inhustisya. Tungod kay dili siya angay sa katungdanan ug
usab sama kaniya ang buot modumala, buhaton niya ang tanan nga magpabilin
kadtong tawhana sa pagdumala, bisan pa’g dili angay kaniya posisyon. kini gayud
ang rason kon wala sa posisyon ang chun
tzu tungod ang mangangkunay og posisyon wala kabalo sa kon unsa gayud ang
tinuod nga natura o kinaiya sa usa ka chun
tzu. Kon ang tanang tawo nagmatngon, wala na kining maling paghuna-huna sa
pagpangilog. Ilang ibutang sa ilang huna-huna nga kon dili sila chun tzu dili sila angay modumala kay
masayod na sila nga pwede wala kanila ang kinaiya sa usa ka chun tzu.
Tinuod gayud, nga tungod sa wala
pagmatngon sa mga katawhan nawala ang pangkatilingbanong panag-uyon ug wala
nagka-uyon ang mga paggamit sa mga ngalan. Busa, ang pilosopiya nganhi ang maoy
tawag sa pagmatngon. Kay buot ipakita sa katawhan nga adunay problema o depekto
sa ilang katilingban ug dili kinahanglan mawad-an og paglaum tungod anaa ang chun tzu nga maoy modumala og tarong. Apan,
kining pagmatngon dili lamang sa pamaagi nga atong pilion ang chun tzu nga modumala, usab lakip niini
ang pagmatngon kon anaa ba kanato ang kinaiya sa usa ka chun tzu aron angay usab kita nga modumala. Kon kabalo kita nga
wala, kinahanglan nga atoa kining dawaton tungod kay kon atong pugson mahulog
kini sa kagubot. Kon magmatngon kita, atong makita ang pamaagi sa pagsulbad sa
problema sa katilingban. Sa maka-usab, kinahanglan ang pagmatngon alang
mahibaw-an ang butang nga angay buhaton ug dili buhaton.
revised version
TumugonBurahin