ANG PAGPANGULO GAMIT ANG BIRTUD

            Confucius said, “Lead the people with governmental measures and regulate them by law and punishment, and they will avoid wrongdoing but will have no sense of honor and shame.  Lead them with virtue and regulate them by the rules of propriety (li), and they will have a sense of shame and, moreover, set themselves right.”  [Analects 2:3]

           

            Ang buot ipasabot kanato nga ang usa ka lider kinahanglan mangulo sa tawo gamit ang birtud ug dili balaod ug kusog. Tungod maghatag lamang kini gayud og kagubot ug panagbangi sa katilingban. Kay unsay pulos sa usa ka labaw nga tawo nga adunay mga birtud sama sa pagkamatawhanon kon ang iyang pamaagi sa pagpangulo sa katawhan dili makatawhanon. Busa, magbuhat lamang kini og panagbangi.

            Kining Analektoha hagit ni Confucius sa mga lideres, nga dili angay gayud mangulo gamit ang kusog ug balaod. Mas maayong gamiton ang birtud. Kon atong ibutang sa konteksto ni Kristo. Nagpakamakatawhanon gayud siya sa iyang mga kauban niadtong Sabbath nga gipanggutom sila. Wala gayud siya nagpatandog sa balaod nga kinahanglan daygon ang Ginoo niadtong adlawa ug magpahulay, apan nibuhat siya’g butang (nga maoy pagsupak sa balaod) sama sa pagkuha og makaon alang kanilang tanan.Tungod ang tawo wala gigama alang sa balaod, matud pa ni Kristo. Busa, isip mga makatawhanong tawo, ato gayud hatagan og pagtahud ug pagtagad ang atong mga lideres ug mga kauban og birtud. Tungod pinaagi sa birtud mamahimong hapsay ang atong katilingban.

           

ANG IKA-UPAT NGA BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gipakita ang mga lakang sa pagpalambo sa kaugalingon kay ang pagporma sa tawo. Kining pagporma sa tawo modala kaniya sa kalambuan sa iyang kaugalingon. Alang sa kalambuan adunay mga  lakang ang tawo kini ang pagtul-id sa panghuna-huna, pagkasinsero, pagtuon, ug pagsusi sa mga butang. Busa, kining pagporma sa tawo kinahanglan nga aduna gayuy lihok aron adunay epektibo nga pagporma sa tawo.

            Gisaysay ni Confucius nga ang pagpalambo sa kaugalingon nakadepende sa pagpatul-id sa huna-huna.[i] Atong hatagan og gahin ang pagtul-id sa pamaagi sa pagkamahuna-hunaon. Kon anaa kita sa tarong nga panghuna-huna, daghan kita’g mga butang nga atong mamatikdan, sa atong kaugalingon ug sa atong palibot. Susama na lamang sa estudyante nga, anaa sa klase apan ang panghuna-huna tu-a sa gawas sa klase, masulti ba gayud nato nga kadtong tawhana naminaw sa maestro tungod kay anaa siya sulod sa klase? Alangan dili, kay ang iyang panghunahuna ug ang iyang lawas wala nagkahiusa, ang lawas naa sa sulod ang huna-huna anaa sa gawas. Busa mao kini ang ginasulti ni Confucius nga pagkamahuna-hunaon. Kon wala kita sa atong kaugalingong panghuna-huna, mura kita’g mga lawas nga galakaw-lakaw nga walay buot.

            Sa pagkamahunahunaon, atong mamatyagan ang butang sa palibot ug labaw sa tanan kon unsa ang anaa sa sulod sa atong pagkatawo. Og tungod natura nato ang pagkamaayo, makita nato kini kon mahunahunaon kita’g maayo sa atong kaugalingon. Og sa pagkahibalo sa atong pagkamaayo, hinay-hinay nato kini nga masabtan. Sa pagsabot niining kaugalingong kaayuhan, mogawas kanato ang atong pagkasinsero. Apan kining pagkahibalo sa atong kaayuhan kinahanglan usab kini nga anaa sa buhat. Kay ang pagbuhat sa maayo ang maoy pamaagi sa tawo. Kon atong ginabuhat ang pamaagi sa tawo, maghuna-huna kita kon unsaon ang pagkasinsero.[ii] Busa ingon ni Confucius, “… Ang tawo nga mosulay sa pagkasinsero kay maoy mopili sa maayo ug mohupot niini.[iii]”

            Aduna kitay buhaton aron mahimong kitang tinuod nga sinsero, kini ang dili pagtugot sa paglimbong sa kaugalingon.[iv] Sa akong pagpamalandong akong nahuna-hunaan nga aron mahalikay kita sa paglimbong sa kaugalingon kinahanglan nato magtuon aron makahibalo kita kon unsa kadtong maoy anaa gayud kanato ug kinahanglan gayud kanato. Sa matinud-anon nga pagtuon, diri nato makuha kon unsay angay ug dili kanato isip usa ka tawo. Apan, sa pagtuon wala kini pulos kon wala kita gahuna-huna[v]. Kay kon puro lamang kita pagtuon ug walay paghuna-huna, dili nato matimbang kon unsa ang angay ug dili angay. Busa kinahanglan nga sa pagtuon alang sa atong kaugalingon ato kining huna-hunaon kon unsa kamatinabangon kini. 

            Tungod nianing paghuna-huna og tarong, mabuhat nato nga susihon ang atong pagatun-an. Matud pa ni Chu His, “ Sa paghingpit sa kahibalo kay nakadepende sa pagsusi sa mga prinsipyo sa tanang butang nga atong ma-engkwentro.[vi] Dili makakat-on ang tawo kon magsige lamang siya og dawat sa mga tinudluan sa laing tawo. Kinahanglan nga iya kining susihon og tarungon gayud aron mahibaw-an ang tinuod nga angay ug dili. Kon ibutang nato sa konteksto sa pagtuon sa atong kaugalingon, kinahanglan kaayo kini tungod dili na nato mahibaw-an kon unsa gayud ang tinuod nga maayo ug dili maayo nga anaa sa atong kaugalingon. Dili nato matimbang ang kamatuoran. Busa, kon atong nahuna-hunaan kini og tarong atong mahibaw-an ang tinuod nga kaayuhan nga anaa sa atong pagkatawo.

            Tinuod gayud, nga ang Pilosopiya ang maoy pagporma sa tawo nga modala sa paglambo sa tawo. Dako’ng importansya ang pagpalambo sa kaugalingon tungod matul-id nato ang atong huna-huna sa pamaagi nga mamahimo kitang mahunahunaon hilabinsa sa kaugalingon. Sa pagkamahuna-hunaon, ato usab mahuna-hunaan nga lakip niini ang pagkahibalo sa atong natura nga maayo. Pinaagi niining pagkahibalo sa kaayuhan makuha nato kining sabton, ug sa pagsabot atong makita ang atong pagkasinsero nga kon asa ang pagkasinsero ang maoy dili pagtugot sa paglimbong sa kaugalingon. Pinaagi niini nanginahanglan kita magtuon alang sa atong kaugalingon, apan kining pagtuon kinahanglan nga pagsusi kon unsa ang angay ug dili angay sa atong kaugalingon. Busa, ang pagsusi sa kaugalingon maoy pamaagi aron maporma nato ang kaayuhan ug panag-uyon sa katilingban.

           

---

[i] The Great Learning, ch. 7

[ii] Doctrine of the Mean, 20

[iii] Ibid.

[iv] The Great Learning, ch 6

[v] Analect 2:15

[vi] http://adduphilo321.blogspot.com/2013/01/investigation-of-things.html

PAGBUHAT OG KAAYUHAN.... SA MGA TAWONG GABUHAT OG DAUTAN

            Si Chi K’ang Tzu nangutana kang Confucius bahin sa gobyerno, matud niya, “ Unsay masulti nimo bahin sa pagpatay sa mga dautan ug pagpakig og kaayuhan?” Si Confucius mitubag, “Ngano kinahanglan man mopatay sa imong gobyerno? Kon maninguha ka kon unsa ang maayo, ang katawhan mahimo maayo pud. Ang kinaiya sa tagapangulo susama sa hangin ug ang katawhan susama sa sagbot. Kon asa padulong ang hangin, didtoa usab modunog ang sagbot” Analekto 12:19

            Ginasalikway dinhi ni Confucius and ideya sa pagpatay og tawo. Apan, mas buot niyang iduso ang pagbuhat ug kaayuhan sa tagapangulo. Buot usab niyang isulti dinhi nga dili kinahanglan hatagan ug dili maayong butang ang dautang tawo aron magpuyo kini ug adunay kahapsay ug kalinaw sa kalinaw. Apan, mas gusto ipakita ni Confucius nga aron adunay kalinaw sa katilingban ug sa pagpangulo sa usa ka, kinahanglan niya nga maninguha siya ug maayo. Tungod sa pagpaninguha sa maayo, makabuhat usab siya og mga maayong butang. Kon siya nga hari, nagapakita og kaayuhan makita kini sa kaayuhan nga ginabuhat sa iyang sumusunod.

            Ang hari kinahanglan nga maninguha sa kon unsa gayud ang maayo kon gusto niya nga malinaw ug hapsay ang iyang gingharian. Dili kinahanglan nga buhatan nato’g dautan ang usa ka tawo nga gabuhat og dautan kay mas moresulta lang kini sa dakong kagubot. Busa, mas maayong tudluan ang tawo nga gabuhat ug dili maayo.

PAMILYA UG ESTADO

            Si Tseng Tzu nag-ingon, “Ang tawo nga masaligan sa ilo nga bata, tinugyanan og awtoridad sa tibuok estado sa usa ka gatos nga li…  - kay usa ka labaw nga tawo gayud.[i]”  

            Sa duha ka miaging blog atong nabasahan nga sa pamilya ang sinugdanan sa pagkasinati sa tawo sa gugma. Apan, atong masusi sa usa ka tawo ang pagkamatinud-anon aning gugma nga iyang nasinati kon iya kining magamit sa paghigugma sa katilingban nga nahiapil siya. Matud pa sa Analekto 8:6 nga kon ang tawo masaligan sa ilo nga bata kay usa ka labaw nga tawo. Kon atong basahon og tarong, una pa lang gidawat ang ilo nga bata aduna na gayuy pagkatugod sa gugma sa iyang kaugalingon nga iyang nasinati gikan sa iyang pamilya, ug tungod niini nakuha niya nga dawatan ang bata. Usab, tungod sa usa ka ilo nga bata masaligan siya, pasabot pud niini nga masaligan siya sa kinatibuk-an sa estado.

            Dinhing dapita, namatikdan nato nga ang usa ka labaw nga tawo wala galimita sa iyang paghigugma sa iyang pamilya apan lakip niini ang paghigugma sa tanang tawo. Siguro, ang buot isulti niining Analektoha nga kon ang paghigugma nato hantud sa pamilya lamang, walay pulos ang atong pagkamakatawhanon tungod dili nato malimud ang pagka-anaa sa laing tawo isip usa ka tawo. Busa, niining bahin sa Analekto, matestingan ang tinuod nga pagkamakatawhanon sa usa ka tawo. Kon pipili lamang ba kini o basin alang lamang kini sa mga tawo nga kaila niya…

Matud pa ni Kristo nga, unsa man ang atong makuha kon ang atong paghigugma hantud lamang sa mga tawo nga kaila nato?

            Niining Analektoha, nagapakita kini nga atong ikonsidera ang tanang tawo isip bahin sa atong pamilya. Kon dili kini mahitabo, maglisod gihapon kita nga makab-ot ang panag-uyon sa tibuok katilingban nga maoy buot mahitabo ni Confucius.

---

[i] Analect 8:6

ANG IKADUHANG BAHIN SA 13:18

“…Ang  amahan motago sa dili maayong binuhatan sa iyang anak, ug ang anak motago sa dili maayong binuhatan sa iyang amahan…”

            Karon akong isaysay ang ikaduha nakong pagsabot niining bahin sa Analakto 13:18. Sa una akong gisaysay nga pagtinabangay. Karon, ako usab ginahatagan ang importansya ang kalahian sa buhat sa tawo ug sa tawo mismo. Kon asa adunay dili maayong gibuhat ang usa ka tawo dili pasabot nga dili na siya maayo nga tawo.

            Matud pa sa pagtudlo sa mga Kristiyano, “Kalagot sa binuhatan sa tawo, apan higugma ang tawo.” Kon mobuhat og dili maayong butang ang usa ka tawo. Dili kinahanglan nga atong ilimud dayon ang tawo tungod dili nato masulti nga kadtong tawhana mailhan nato niadtong gibuhat niya. Kon nangawat siya, dili pasabot nga kawatan na siya hantud sa hantud. Apan, kon atong susihon ug balikon ang mga tinudluan ni Confucius. Ingon pa niya nga ang tawo natural nga buotan.”

            Bisan unsa pa kadautan iyang gibuhat anaa gihapon ang kaayuhan sa tawo. Ang kinahanglan natong buhaton kay atong taguon kadtong dili maayong butang nga iyang gibuhat. Taguon sa pamaagi nga ato siyang pasayluon, ug ato siyang tudluan nga buhaton kon unsa ang angay kaniya isip usa ka tawo. Wala nagpasabot nga kon taguon nato iyang binuhatan, ato usab siyang taguon. Siguro, ang buot ipakita kanato ni Confucius nga sa pamilya anaa magsugod ang paghinigugmaay sa matag miyembro, nga bisan pa’g adunay sayop nga gibuhat ang iyang anak, amahan o inahan ato silang pasayluon. Kay pinaagi usab niining pagpasaylo masinati niya ang paghigugma sa iyang pamilya. Apan, dili sakto ang pagpasaylo lamang, kinahanglan usab niya nga makakat-on sa unsa man ang iyang gibuhat nga dili maayo. Kon aduna may silot gikan sa mga awtoridad kinahanglan iya kini tubagon, apan isip usa ka pamilya, kinahanglan anaa kita pirme sa iyang likod aron motabang, mohatag og kusog, ug magpadasig kaniya nga adunay paglaum ug pagpasaylo gikan sa dili maayong butang nga iyang gihimo.

ANG UNANG BAHIN SA 13:18

            Matud pa ni Confucius, “Ang  amahan motago sa dili maayong binuhatan sa iyang anak, ug ang anak motago sa dili maayong binuhatan sa iyang amahan.” (Analekto 13:18).

            Sa unang pagbasa nagtuo ko nga obstruction of justice kini. Apan, akong namatikdan nga ang buot itago sa amahan ug anak kay ang buhat mismo dili ang tawo. Tungod niini duha ka interpretasyon ang akong pagabuhaton. Ang una kay akong isaysay karon ug ang ikaduha ugma.

            Kining pagtago sa buhat, nagapasabot nga kinahanglan gayud magtinabangay ang matag miyembro sa pamilya. Sa akong gisaysay sa miaging blog, ang pagkamatawhanon magsugod sa pamilya. Kinahanglan sa pamilya natukod na ang pagtinabangay. Apan wala nagapasabot niini nga kinahanglan taguon sa amahan o anak ang iyang anak o amahan kon nakabuhat kini og dili maayong pamatasan. Apan, gipakita diri nga kon adunay dili maayo nga nabuhat kinahanglan nga magtinabangay sila pinaagi sa pagtudlo sa usa, kadtong nakabuhat og dili maayo, aron matul-id kadtong buhata. Kay kon dili tudluan kadtong tawhana magpadayon kadto sa pagbuhat niadtong butang. Isip usa ka naghigugma, buhaton nato ang tanan aron mabag-o o matul-id ang kinabuhi sa atong hinigugma. Ug pinaagi niini matukod sa tawo ang pamaagi sa pagkamatul-iron.

            Kon sa pamilya anaa na ang pagtinabangay, makita usab kini pagtinabangay kauban ang laing tawo. Ug kon molambo kini, adunay dakong pagtinabangay gayud. Dili lamang pagtinabangay, usab adunay panag-uyon nga mahitabo ug panagbangi nga malikayan tungod sa pagtinabangay sa matag miyembro sa katilingban.

PAGTUL-ID SA PANGHUNA-HUNA

            “…Kon wala kita sa panghuna-huna, nagtan-aw ta apan wala tay nakita-an, ug nagkaon nga walay malasahan sa pagkaon. Kini ang buot ipasabot sa sanglitanan nga ang pagpalambo sa personal nga kinabuhi nakadepende sa pagtul-id sa huna-huna.” [i]

            Matud pa sa sanglitanan nga, “Physically present but mentally absent” kini ang buot ipasabot ni Confucius. Kinahanglan gayud nga maghuna-huna kita aron mamahimo kitang nasayod sa mga pangahitabo sa atong palibot ug mismo sa atong kaugalingon. Kon dili kita mamahimong ingun-ani lisod gayud nga molambo kita sa atong kaugalingon tungod wala kita nasayod kon unsa ang mga butang nga kinahanglan bag-uhon sa atoa.   

            Sama na lamang sa nahitabo kanako adtong anaa pa ‘ko sa high school. Nisulod gayud ko sa klase nga galutaw ang huna-huna samtang gayawyaw sa atubangan ang maestra, sa dihang taod-taod naghatag siya’g pasulit kaniadto. Tungod sa wala ko nagtarong, nangopya na lang ko aron dili mabagsak ug tungod niini walay maayong butang ang nahitabo sa akong kaugalingon.

            Kining pagtul-id sa huna-huna pasabot usab niini nga kinahanglan nga ihatag ang kotub sa atong makaya. Kon buhaton nato kini, atong mamatikdan nga aduna kitay mga butang nga kulang. Ug kon atong kining palapdon maabot nato ang panghuna-huna nga maayo ug makatabang kanato.

---

[i] The Great Learning, 7

ANG IKATULONG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya, nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gihulagway ang sulundong tawo kay ang magpakatawo sa pamaagi nga magpuyo og moral nga kinabuhi. Ang moral, matud pa sa Merriam Webster nga diksyunaryo, kay ang maoy pagbuhat kon unsay tama isip usa ka tawo. Tungod kay ginapakita dinhi nga ang hulagway sa usa ka tawo adunay mga birtud sa pagkamakatawhanon(jen), pagkamatarong(yi), pagkamaangayon(li) ug kaalam(chih) ug pinaagi niining mga birtuda atong makita nga sakto ang hulagway sa tawo nga gipakita ni Confucius aron magpuyo kita sa kon unsa ang tamang buhaton isip usa ka tawo.

            Kining upat ka birtud nagapasabot sa pagpuyo sa matag tawo sa moral nga pamaagi. Una niini ang pagkamakatawhanon. Kon asa, iyang mahatagan og importansya ug paghigugma ang matag tawo. Pinaagi niini mahilayo sa pagbuhat og dili maayo ang tawo tungod ang iyang paghatag og importansya ug paghigugma sa laing tawo magsugod sa iyang kaugalingon. Kay kon mobalik ug magsugod siya sa iyang kaugalingon iyang makita ang kinaiya sa iyang pagkamaayo. Matud pa ni Confucius, “Kon ang imong huna-huna anaa sa katawha, mamahimo kang gawasnon sa kadautan.[i]”

            Sa pagkamakatawhanon mogawas ang pagkamatarong ug kaalam sa tawo. Ang pagkamatarong ang maoy pagbuhat ug mga lihok sa tarong nga pamaagi. Kon ang lihok niya nakabase sa tarong nga pamaagi, nakabase usab ang iyang panghuna-huna kon unsa ang kamatuoran. Tungod ang pagbuhat sa kamatuoran kay ang pagbuhat og mga bulohaton sa tarong nga pamaagi. Ug dili kini mahilayo sa gipakita ni Confucius nga Pilosopiya tungod nagapabuhat kanato og moral nga mga butang. Alang kay Confucius, mas pilion pa niya nga magpuyong pobre apan matarong kaysa makakuha og mga bahandi, gahum, ugbp. sa dili nga tarong nga pamaagi.[ii] Ang kaalam maanaa kaniya tungod kon makatawhanon siya dili na siya mamroblema sa pakig-angay sa laing tawo. Mamahimo na lamang siyang malinawon nga magpuyo uban kanila. Tungod kay makatawhanon siya nga adunay lakip nga paghigugma, iya usab buhatan og pamaagi nga molambo alang sa kaayuhan ang katawhan isip iyang mga hinigugma. Ug kining pagpalambo sa katawhan alang sa kaayuhan kay maoy usa sa mga ginabuhat sa usa ka tawo nga maalamon o adunay kaalam.[iii]

            Ang pagkamaangayon ang maoy nasulting pinakalabaw sa upat tungod pinaagi niini matukod ang panag-uyon. Tungod kay kini mismo ang maoy giya sa pagkamakatawhanon.[iv] Bisan unsa pang pamaagi ang atong buhaton dili kini mahitabo kon walay pagkamaangayon tungod wala nagka-angay ang mga katikaran, ang pamaagi sa paghigugma sa katawhan. Kon wala kini, maglisod ang usa ka tawo nga mahimong matarong ug maalamon. Ingon pa ni Confucius, ang pagkamakatawhanon kay ang pagkamahigugmaon sa lain, ang pagkamatarong nakadepende sa mga butang nga matarong ug maipahayag kini sa pag-ila sa mga matarong nga tawo, ug kining duha ang maoy mopasaka sa balaod sa pagkamaangayon[v].

            Tinuod gayud nga ang Pilosopiya nga gipakita dinhi kay ang magpakatawo sa pamaagi nga magpuyo kita og moral nga kinabuhi. Kay kon moral ang atong pamaagi sa pagpuyo, maangayon ang atong pagpuyo. Kon maangayon, adunay angay nga paghigugma sa katawhan ug sa atong paghigugma sa katawhan mogawas ang kaalam ug pagkamatarong. Apan, kining mga lihoka dili mahitabo kon dili makita sa usa ka tawo ang iyang bili isip usa ka tawo. Tungod kon wala niya nakita ang iyang pagkabili isip usa ka tawo dili niya mabuhat ang maghigugma sa katawhan ug dili usab siya magpuyo sa moral o angay nga pamaagi. Kon ang Pilosopiya nagpakita kanato dili lamang mopuyo sa angay nga pamaagi apan magsugod sa pagpangita sa kaugalingong bili sa tawo sulod sa iyang kaugalingon. Pinaagi niini masulbad ni Confucius ang problema sa panagbangi sa ilang katilingban.  

---

[i] Analect 4:4

[ii] Analect 7:15

[iii] Analect 4:2

[iv] Analect 1:12

[v] Doctrine of the Mean, 20

ANG TAWAG SA PAGBAG-O

            “… Kon adunay sinseridad, adunay pagpahayag niini. Kon adunay pagpahayag, adunay paglutaw niini. Kon maglutaw kini, maklaro kini. Kon maklaro kini, makatandog kini sa lain. Kon makatandog kini sa lain, makabuhat kini’g kausaban nila. Kon makabuhat kini’g kausaban nila, makapabag-o kini kanila. Ang mga sinserong tawo lamang ang makapabag-o sa laing sa tawo.[i]”

            Sa katilingban dili nato malikayan nga adunay mga tawo nga makita nato nga tarong ug dili tarong. Adunay mga matinud-anon ug adunay mga bakakon. Adunay mga sinsero ug adunay mga wala lang. Apan dili pasabot niini nga hantud dinhi lamang gayud ang sitwasyon sa atong katilingban ug dili usab kita makontento niini.

            Sa makausab, ang natura sa tawo kay kaayuhan. Busa, kinahanglan nga tanang tawo tarong, matinud-anon, sinsero, ugbp. Anaa lamang kining mga dili maayong klase sa tawo tungod wala sila nahatagan og higayon o wala sila ni gahin og oras nga makita ang tinuod nga kinaiya nila usap usa ka maayo nga mga tawo. Ug tungod adunay mga tawo nga nahatagan og higayon ug naggahin og oras nga makita ang kaayuhan sa ilang kaugalingon adunay mga tawo usab nga makasaligan. Tungod sa ilang istado, pwede sila motabang sa pagpabag-o sa mga tawo nga wala nakita ang kaugalingong kaayuhan. Matud pa sa giingon ni Confucius, “…Ang mga sinserong tawo lamang ang makapabag-o sa laing sa tawo.[ii]”

            Pwede nato kini ikumpara sa mga tawo nga naningkamot sa klase. Sama na lamang sa usa ka tawo nga gusto makakuha og dakong grado. Ang ginabuhat niya kay mosabay sa mga estudyante nga hawud ug utukan. Kon kini ang iyang mga kasabay matandog siya nga maningkamot aron makasabay kanila. Ug kon magsige siya’g sabay kanila maimpluwensyahan siya nga mahimong hawud ug utukan usab.

            Makita gayud nato bisan sa atong pangadlaw-adlaw nga panginabuhi nga adunay mga maayong tawo nga makatandog kanato. Apan, walay pulos ang pagkatandog kanato kon dili kita mobuhat og aksyon niini. Kon natandog kitaw sa laing tawo kinahanglan usab atong bag-uhon ang pamaagi sa atong kinabuhi aron makapatandog usab kita sa laing tawo. Wala usab kini pulos kon walay pagbag-o ang mahitabo kon matandog kita. Walay pulos ang kaayuhan sa laing tawo kon dili kita maminaw sa tawag sa pagbag-o. Busa, kon adunay mga tawo nga nakapatandog kanato pasabo niini nga tawag kini sa pagbag-o sa atong kinabuhi ug ang kinahanglan natong buhaton ang maminaw sa tawag sa pagbag-o.

           

---

[i] Doctrine of the Mean 23

[ii] Ibid.

SINSERIDAD

            Sa atong pagka-anaa niining kalibutan, dili nato masulti kon kinsa kanato ang matinud-anon sa atong kaugalingon ug sa laing tawo. Saludo gayud ako sa mga tawo nga padayon mamahimong matinud-anon. Apan, anaa gihapon kanato ang wala nagpakamatinud-anon sa kaugalingon. Sa mga ingon-aning mga istoryahaa, ang masulti lamang ni Confucius kay, “… kon unsa ang tinuod sa kasing-kasing sa tawo makita sa panggawas...[i]”

            Anaa kanato ang adunay mga ginatagong mga kinaiya sa kaugalingon ug pipila kanato ang walay kusog nga mopakita niini sa kadaghanang tawo. Sa mga rason nga hadlok sila kon unsa ang masulti sa laing tawo bahin nila, dili nila gusto nga adunay mga tawo nga molimud nila tungod kay nakita sa laing tawo ang tinuod nila nga kinaiya, ugbp. Apan, bisan unsa pa nato’g tao sa atong kaugalingon dili gayud malikayan nga maipakita kini pinaagi sa ating mga lihok ug pagpuyo. Sama na lamang sa us aka bunga sa mangga. Kon daut ang unod sa mangga mismo, makita nato nga adunay lagum sa panit sa prutas. Ingon-ani usab kita, kon unsay anaa sa sulod dili gayud nato kini kaya nga matago bisan unsaon pa nato’g tago.

            Kon atong balikon ang mga niaging blog akong gisaysay nga natura gayud sa tawo ang pagkamaayo niya. Kon hatagan lamang siya og higayon nga makakat-on sa iyang pagkamaayo sa iyang kaugalingon. Tungod kay kaayuhan man ang pinakagamut sa tawo, makita nato ang kaayuhan sa tawo kon sinsero gayud siya sa iyang kaugalingon. Kay ang tinuod ang sinsero nga tawo “… dili niya tugutan ang paglimbong sa kaugalingon…[ii]”

            Kon kita mga tawo makita nato kon unsa gayud ang kamatuoran nga anaa kanato ug dili nato ilimud kini, malikayan gayud nato paglimbong sa atong kaugalingon. Kon makat-unan nato nga ang gamut sa atong pagkatawo kay kaayuhan, mamahimo kitang matinud-anon gayud isip mga tawo. Kon kaayuhan ang anaa sa atong sulod, makita usab sa atong panggawas ang kaayuhan pinaagi sa atong mga lihok ug pamaagi sa atong pagpuyo.

---

[i] The Great Learning chapter 6

[ii] Ibid.

PAGHUNA-HUNA UG PAGTUON

            Si Confucius miingon, “Siya nga nagtuon apan wala naghuna-huna kay nawala; siya nga naghuna-huna wala but wala nagtuon kay anaa sa kakuyaw.” (Analekto 2:15)

            Gipakita dinhi nga adunay gayuy kalahian sa pagtuon ug sa paghuna-huna. Ug dili pasabot niini, nga kon nabuhat na nato ang pagtuon gahuna-huna na kita. Sa atong pagtuon kinahanglan gayud ang mogamit sa atong panghuna-huna kay adunay mga pagtudlo nga dili angay kanato ug pwedeng nga makahatag og kadautan kanato o pwede makasaag kanato ug mahilayo kita sa kamatuoran.

            Sa paghuna-huna usab kinahanglan nato nga makakat-on. Pananglitan nga naghuna-huna kita bahin sa gipang tudlo kanato sa Math. Apan, walay pulos kini kon wala nato ginalihok ang kadtong mga butang nga atong mga ginapanghuna-huna. Delikado kini tungod kay hantud sa atong utok na lamang kining mga butanga.

            Siguro kining ikaduhang bahin sa Analekto, gusto ipakita kanato ni Confucius nga sa atong paghuna-huna kinahanglan nato usab kini lihokon. Dili lamang kita makakat-on kon gahuna-huna lamang. Apan, dakong importansya usab kon ato kining lihokon. Delikado kon hantud huna-huna lang kita tungod walay tinuod nga pagtuon atong makuha, hantud lang ta sa paghuna-huna.

            Kining pagtuon ug paghuna-huna kinahanglan gayud nga mag-uban kini. Kon buot nato makakat-on gamiton nato ang aton pang huna-huna ug sa atong paghuna-huna kinahangla usab nga ato kining buhaton sa lihok tungod wala ni pulos kon hantud huna-huna lamang kita. Kon bulagon ni, sigurado nga mangawala kita ug mabutang ang atong sitwasyon sa kakuyaw.

PAGSUSI SA MGA BUTANG

            Si Confucius miingon, “ Yu, tudluan ba tika sa pamaagi sa pagbaton sa bag-ong kahibalo? Kon moingon ka nga nakahibalo ka ug wala ka nakahibalo kon wala ka kabalo – kana ang pamaagi sa pagbaton sa kahibalo.”[i]

            Buot isulti ni Confucius kanato kon gusto nato mabat-unan ang bag-ong kahibalo kinahanglan nato isulti ang atong pagkahibalo ug ang wala nato pagkahabilo sa mga butang nga wala gayud nato nahibaw-an. Tungod kon, atong padayon nga dili ilumad ang kamaatuoran sa atong wala pagkahibalo wala gayu’y pagkahibalo nga manaa kanato. Kon magsalig kita nga abi nato’g nakabalo kita sa laing butang apan sa tinuod wala gayud, walay maayong pagbaton nato sa kahibalo nga kinahanglan natong makuha. Apan, unsa man ang buot ipasabot ni Confucius sa linya nga, “…kon moingon ka nga nakahibalo ka…”?

            Siguro buot ipakita diri nga, isulti usab nato ang mga butang nga atong nahibaw-an aron kay kon unsa man tong mga butang nga atong nahibaw-an usabon usab kadto sa atong mga tawong mas adunay dakong pagkahibalo niadtong mga butanga.

            Dako ang akong katingala kon unsa ang koneksyon sa pagbaton sa kahibalo ug sa pagsusi sa mga butang, nga maoy ngalan sa unang bahin sa Pagpalambo sa Kaugalingon. Natingala usab ako kon unsa ang tumong sa pagngalan niini ‘Pagsusi sa mga butang.’ Apan sa akong pagbasa sa kinatibuk-an, nahibulong ako kon unsa ang konseksyon sa pagsusi sa mga butang ug sa kahibalo.

            Akong nabasahan sa komento, kon buot nato makuha ang tinuod nga pagkahibalo kinahanglan nato magtuon sa mga butang sa kalibutan apil ang mga prinsipyo sa mga magtutudlo nato ug sa iwit atong susihon hantud moabot kini sa utlanan. Kining katapusan nga bahin, diri nato makonekta ang kahibalo ug ang pagsusi tungod kon buot nato makahibalo kinahanglan usab nato susihon kadtong mga butang nga gipangtudlo kanato. Dili lamang kita modawat ani sa dili nga kritikal nga pamaagi. Sama na lamang sa pagtuon nako diri sa Pilosopiya, kinahanglan namong susihon ang mga tudlo sa mga pilosopo nga amo maenkwentro. Dili tungod kay hawud sila sa ilang kanya-kanyang psgtuon , amo sab susihon kon unsa ang ilang gipangtudlo, ug pinaagi niini makuha nato ang pagkahibalo nga buot ipasabot kanato ni Confucius.

            Karon, napahimangnuan ako nga sa matag pagtuon nako, kinahanglan nako susihon ug timbangon kining mga butanga. Kon mahulog ako sa sitwasyon nga kon asa igo ra ko modawat sa mga panghuna-huna sa mga pilosopo wala koy makat-unana nga tinuod gayud, susama na lamang ako sa mga langgam nga parrot nga igo ra molitok kon unsa ang isulti sa laing tawo.

---

[i] Analect 2:17

PAGKAMAINUBSANON

            Si Confucius miingon. “ Ang pamaagi sa labaw nga tawo kay katuluhon, apan wala man ko man lamang nakab-ot kini. Ang tawo sa kaalam walay kalibog; ang tawo sa katawhan walay kaguol; ang tawo sa kaisug walay kahadlok.” Si Tzu-kung miingon, “Gahisgot ka bahin sa imong kaugalingon.” (Analekto 14:30)

            Adunay tulo ka punto ang buot iingon ni Confucius kanato. Una niini ang tawo sa kaalam nga wala kalibog. Ang tawo nga maalamon dili gayud makasinati og mga kalibog tungod isip usa ka tawong adunay gasa sa kaalam, kabalo na siya kon usa gayud ang angay, maayo, tama, ugbp. usab kahibalo na siya kon unsa ang mga kabalikataran niini.

            Ikaduha, iyang gisaysay nga ang tawo sa katawhan walay kaguol. Ang tawo nga nakadapig sa katawhan wala nay kinahanglan kagul-an tungod kay usa ka tawo nga makatawhanon adunay bili nga paghatag gayud sa katawhan. Busa, isip usa ka tawo nga makatawhanon wala na siyay problemahon ug kagul-an pa tungod aduna siya importansya nga gi labi alang sa katawhan.

            Ikatulo, ang tawong sa kaisog walay kahadlok. Sa miaging blog akong gisaysay ang panlantaw ni Confucius kon unsa ang kinaiya sa maisugon nga tawo. Kon iyang nakita kon unsa ang husto ug iyang kining gibuhat kini ang tawong maisugon.[i] Sa ingon-ani paling nga pagkasulti kon unsa ang maisugon nga tawo, wala na kitay laing makita pa kon unsa ang kinaiya sa tinuod nga kaisog. Sa ingon-ani nga pagka-ingon makita gayud nato nga wala gabase ang kaisog sa panlawas nga panlantaw, apan sa kon giunsa niya pagpuyo ang iyang nakita nga husto o tama.

            Sa tulo ka punto nga gipakita ni Confucius, mas nahibulong ko kon giunsa niya pagdawat nga wala gihapon niya nakab-ot kining tulo. Natandog ko sa iyang pagkamainubsanon. Bisan pa ang panlantaw ni Tzu-kung kaniya kay ang tawo sa kaalam, katawhan ug kaisog, wala gihapon gipanghambog ni Confucius ang iyang kaugalingon. Siguro kon nagpadayon si Confucius sa pagkamainubsanon wala kini nakita sa laing tawo kaniya, tungod ang tawo garboso walay laing makita kaniya gawas sa pagkahambog.

            Siguro masulti nako ang pagkamainubsanon ang maoy nahimong susi ni Confucius sa pagkab-ot niini. Tungod ang tawong mapainubsanon dili magpalabaw o molabaw sa kamatuoran. Ang tawong mapainubsanon, masinugtanon sa kamatuoran. Ang kaalam gadapig sa kamatuoran. Ang tawo sa katawhan gadapig sa kamatuoran sa usa ka tawo. Ang kaisog kay ang pagkakita ug pagbuhat sa kamatuoran o husto. Busa, kon masinugtanon kita sa kamatuoran mahimo natong ang pamaagi sa labaw nga tawo. Ang mabuhat lamang nato kini kon mapainubsanon kita.

---

[i] http://intsik321.blogspot.com/2014/12/kaisog.html

ANG GAGMAYNG BUTANG

            Sa akong nabasahan karon, akong nahibaw-an kon unsa ka arte nga tawo kini si Confucius. Matud pa sa Analekto 10:9, “Kon ang iyang (Confucius) banig wala natul-id, dili siya molingkod niato.” Karon atong susihon og maayo ang buot ni Confucius sa iyang binuhatan. Sa una, sama sa akong giingon, masulti nato ang pagkapilian ni Confucius tungod dili niya buot molingkod nga ang banig wala natarong. Apan, kon ato pa kining tan-awun ug kuhaan ang buot ipasabot ni Confucius kon ngano ingon-ato iyang binuhatan, atong masabtan kon unsa ka importante ang gagmayng butang alang kaniya.

            Kadaghan kanato ang way labot sa mga ginagmayng butang. Usahay, moingon kita, “… kana lang bitaw” “dili bitaw na makamatay.” Gatoo kita nga kon adunay ato kining buhaton wala pagbag-o nga mahitabo nga makadaot kanato. Mao kini ang rason kon ngano dili na lang kita molihok. Kon atong pamalandungan og tarong, ingon-ani ba ang atong buhaton kon adunay mga gagmayng butang nga wala natarong? Ato na lang ba kining pasagdan?

            Kon ang dagkong butang nag-gikan sa mga gagmayng butang. Susama pud kini sa mga problema, mga dili maayong panghitabo, ugbp. Busa, kon atong pasagdaan kining mga gagmayng problema, mga dili maayong panghitabo, ugbp. moabot sa punto nga modako kini ug maglisod na kita nga mosulbad niini.

            Ingon-ani nga kaangayan ang buot ipakita kanato ni Confucius. Bisan sa gagmayng butang, gusto niya nga matarong kini aron dili na modako pa. Susama na lang pud kini sa giingon sa banda nga Brownman Revival sa ilang kanta nga Maling Akala, “Maliit na butas, lumalaki…” (2005)

            Kon nangita kita’g kaangayan, kinahanglan atong hataga’g pagtagad ang mga gagmayng butang nga wala naangay. Tungod, kon ato kining pasagdaan, moabot ang panahon nga modako kini og lisod mang iangay pa. Oo, masulti gayud nato nga gagmay kining mga butanga, apan sa gagmayng butang nagsugod ang dagkong butang.

ANG PAGKAMAAGALON SA KAUGALINGON

                Nangutana si Yen Yüan bahin sa katawhan. Mitubag si Confucius, “ Ang katawhan ang maoy pagkamaagalon sa kaugalingon ug pagbalik sa kaangayan… Sa pagbansaybansay sa pagkamakatawhanon nakadepende sa kaugalingon. Nakadepende ba kini sa lain?” Yen Yüan misulti, “Pwede ba mangutana alang sa detalyado nga mga butang?” Si Confucius mitubag, “Ayaw paglantaw sa kon unsay sukwaho sa kaangayan, ayaw paminaw sa kon unsay sukwahi sa kaangayan, ayaw pagsulti sa kon unsa ang sukwahi sa kaangayan, ug ayaw pagbuhat og laing lihok nga sukwahi sa kaangayan.” Yen Yüan miingon, “Bisan tuod dili ko intelehente, pwede ko ba ibutang sa buhat ang imong gipangsaysay.?[i]

            Sa unang bahin sa Analekto atong makita nga direktang gisaysay ni Confucius kon unsa gayud ang katawhan.  Ingon pa niya nga, “ang katawhan ang maoy pagka maagalon sa kaugalingon ug pagbalik sa kaangayan…” Sa pagsabot sa katawhan, kinahanglan nato mobalik sa atong kaugalingon. Masabtan lamang nato ang kahimtang o ang dagan sa katawhan kon kita mismo sa atong kaugalingon atong nasusi na. Human kon atong nasusi na atong kaugalingon kinahanglan usab nato mag-maagalon sa atong kaugalingon aron masabatan kon unsa gayud ang katawhan.

            Giingon usab ni Confucius dinhia nga sa pagbuhat niining pagbansaysay sa kaugalingon, nga mabuhat lamang kon nagmaagalon kita sa atong kaugalingon, nakadepende gayud kini sa kaugalingon. Kining buhata dili gayud nato mabuhat pinaagi sa atong mga ginikanan, sa mga higala, sa mga igsoon, silingan, mga paryente, ugbp. Kon ato kining iputang sa konteksto sa pagpalambo sa kaugalingon, ato gayung masulti nga ang sinugdanan niini dili magsugod sa laing tawo, apan sa atong kaugalingon lamang. Nahinumduman nako ang pirmanenteng gina-ingon sa akong inahan niadtong bata pa ko, nga kinahanglan dili mi magsalig kanunay sa iya tungod moabot ang panahon nga kinahanglanon nan among mobarog sa among kaugalingong mga tiil.

Kaniadto, wala koy labot sa unsay ginayawyaw sa akong inahan. Apan karon, napahimangnuan ko ni Confucius nga kini mga butanga magsugod lamang sa kagustuhan sa akong kabubut-on.

            Sa ulahing bahin, giingon ni Confucius nga kinahanglan dili kita molantaw, maminaw, mosulti ug mobuhat og mga butang nga dili maayo. tungod kining mga butanga wala gayud naka-uyon sa kaangayan. Gadala lamang kini og mga kagubot ug panagbangi nga maoy nakitang pilosopikanhong problema sa panahon ni Confucius.

            Ang kaangayan dako gayung tabang kanato mga tawo tungod nakadepende diria ang pamaagi sa pagpuyo sa katawhan, magsugod kini sa pagkamaagalon sa kaugalingon. Magsugod kini sa atong kaugalingon ug dili sa laing tawo.

---

[i] Analect 12:1

ANALEKTO 7:15

            “Kon adunay bugas pangkaon, tubig nga pang-inom, ug buktot nga bukton kamot pang-unlan, aduna gihapo’y kalipay. Ang bahandi ug kadungganan nga naangkon pinaagi sa dili matul-iron nga pamaagi kay naglutaw nga panganod alang kanako.”[i]

            Daghan ang gusto madato, makahuman sa pagskwela, makakuha sa ilahang kagustuhan, ugbp. Apan ang pangutana, nahitabo ba kini o nabuhat ba nila kini sa hustong pamaagi?

            Daghan kanato ang mosugal sa pagbuhat og dili husto aron makuha kon unsa ang atong gusto sa kinabuhi. Wala nila ginakonsidera kon unsa ang pamaagi nga kinahanglan nilang buhaton niini. Ang importante makuha nila ang gusto nila.

            Kon atong tan-awon og tarong, tama ba kini?

            Sa panlantaw ni Confucius dili gayud angay kaniya kining binuhatana. Mas pilion pa niya ang “bugas pangkaon, tubig nga pang-inom, ug buktot nga bukton kamot pang-unlan”[ii] kay sa mga dagkong butang nga iyang nakuha sa dili husto nga pamaagi. Alang kaniya susama sa galutaw nga panganod ang mga butang nga atong nakuha sa dili matul-irong pamaagi. Kining mga butanga kon dili tarong ang pagkakuha dili gayud tinuod nga mapadulong sa atong mga kamot. Mahulog lamang nga atong kining nakita apan dili nato makab-ot susama sa panganod nga atong makita sa kalangitan apan dili nato makab-ot og taman.

            Nahinumduman nako akong kasinatian atong nakakuha ko og hingpit nga grado sa among Values Education tungod sa pagpangopya. Dako akong kalipay kaniadto tungod kay dako ang akoang grado bisan pa’g wala ko nagtuon. Apan karon, akong nahuna-huna, aduna ba koy nakat-unan sa among Values Education human nakakuha ko’g hingpit nga grado kaniadto? Wala. Tungod kay ang akong gibuhat dili gayud tama, nahulog na lamang nga akong ‘paghawud-sa-Values-Education’ (tungod kay dako ko’g grado) dili tinuod nga anaa sa akoa ug susama na lang kini sa panganod nga galutaw sa kalangitan.

            Karon, naghatag kanako’g pahimangno si Confucius nga bisan pa’g gagmay nga butang lamang anaa sa akoa, apan nakuha nako kini sa hustong pamaagi tinuod nga akoa kini gayud ug magmalipayon gihapon ko. Kaysa, aduna koy mga butang nga nakuha sa dili husto nga pamaagi apan daghan ko’g natamakang mga tawo tungod sa dili tama nga pagkuha niini. Wala gayu’y tinuod nga kalipay niini.

---

[i] Analect 7:15

[ii] Ibid. 

KAISOG

            Daghan kanato ang gahuna-huna kon unsa gayud ang tinuod nga sukdanan sa kaisog. Adunay nag-ingon nga makita ang kaisog sa kakusog sa tawo. Aduna pu’y nag-ingon sa kakuyaw sa tingog, sa kanindot sa binarugan, ugbp. Kon susihon nato kini’g maayo mahulog nga pipili lamang kanato ang pwede mamahimong isog tungod kay dili kitang tanan wala niining mga kinaiya sa panlawas. Pipila kanato ang niwang, walay maayong tingog ug binarugan.

            Apan, matud pa ni Confucius, “Sa pagtan-aw kon unsa ang matarung ug ang dili pagbuhat niini mao ang katalaw” (Analect 2:24). Sa gisaysay niya, atong makita kon unsa alang kaniya ang katalaw, ang dili pagtan-aw ug pagmatngon sa kon unsa ang husto. Tungod ang kaatbang sa katalaw kay kaisog, busa ang kaisog mao ang pagbuhat sa husto. Ug mahulog nga, dili pasabot nga nakita sa usa ka tawo ang husto, isog na siya gayud. Apan, sa pagbuhat usab niini ang maoy sukdanan sa kaisog. Adunay mga husto nga atong nakita sa atong kinabuhi dinhi sa kalibutan, apan dili usab malikayan nga dili nato kini mabuhat tungod sa kahadlok nga atong madangat sa pagbuhat niini, gawas kini sa atong kagustuhan, ugbp. Mao nang, ang tawong makasugakod nga mobuhat sa husto, isog gayud tungod kay dili kini lalim alang kanato.

            Pananglitan, kon sa tunghaan wala kita nagtuon alang sa pagahitabuon nga pasulit sa atong maestro o maestra, buhaton nato ang usa ka butang aron makapasar lang, ug kini ang pagpangopya. Kabalo kita nga ang pagpangopya dili tarong nga bihuhatan. Kon talawan kita nga tawo, dili nato dawaton ang kamatuoran nga ang pagpangopya tarong gayud. Apan, kon isog kita atong dawaton ang pagka-dili-husto sa pagpangopya ug ang dawaton usab nato ang resulta sa atong wala pagtuon.

            Kon susihon nato’g tarong ang akong nahisgot nga sukdanan sa kaisog: ang kakusgan, kakuyaw sa tingog, kanindot sa binarugan, ugbp. Atong makita nga mabaw ra gayud nga sukdanan kini ug dili tama. Tungod kay aduna kini pabor. Apan, kon gamiton ang sukdanan ni Confucius, makita nato nga kita tanan gayud ang pwede mamahimong isog. Tungod kay isip usa ka tawo, namutyag kita sa mga hustong butang o kamatuoran sa atong pagkaanaa sa kalibutan. Ug kinahanglan usab nato kining mga hustong butang o kamatuoran nga buhaton aron tul-iron ang mga sayop, makakat-on, ugbp. Pinaagi niini makuha nato ang panag-uyon ug kahapsay sa katilingban.

            Kini, nagapamahimangno kanako, nga dili igo ang makakita sa mga hustong butang dinhi sa kalibutan, lakip usab sa kaisog ang pagbuhat kon unsa gayud ang husto. Kon ato kining mabuhat, ato usab masugdan ug mapadayon ang panag-uyon sa katilingban. Tungod ang pagbuhat og husto ang maoy makasulti kon unsa kita ka-isog, ug ang pagbuhat og husto moresulta og kaayuhan. Busa, sa pagma-isugon nato moresulta kini og kaayuhan. Ug ang natura sa tawo kay ang pagkamaayo, busa ang pagkama-isugon kanato makatabang usab sa pagtubag sa natura sa atong pagkatawo, ang pagka-maayo.

BULAWANONG BALAOD

            “…Ayaw buhata sa uban kon unsa ang dili nimo gusto buhaton sa imo.” (Analect 15:23)

            Kini nga linya ang usa sa mga ilado nga gisaysay dili lamang ni Confucius. Si Kristo usab misaysay niini kon atong basahun ang Bibliya. Ang usa sa mga pagsabot nga atong makuha bahin niining linyaha. Ang sinugdanan sa kaayuhan maana sa atoa ug dili sa laing tawo, sa hinungdan nga dili nato mahimo nga pabuhaton og maayo ang laing tawo. Aduna silay ilahang kaugalingong kagustuhan nga mobuhat og mga butang nga gusto. Mao nang, kon gusto nato makadawat og kaayuhan gikan sa laing tawo, kinahanglan natong sugdan kini sa pagbuhat og kaayuhan sa laing tawo.

            Apan, ang pangutana sa uban, unsaon kon mobuhat og dili maayo ang ubang tawo og mobuhat sila kanato og dili maayo? Angay ba gihapon kining bayaran og kaayuhan?

            Karong bahina atong tan-awun kon unsa ang masulti ni Confucius niini. “Adunay nag-ingon, ‘Unsay masulti nimo kon bayaran ang kalagot og hiyas?’ Si Confucius misulti, ‘Sa ingon-ana nga kaso, unsa man ang bayaran gamit ang hiyas? Hinoon, bayari ang kalagot og pagkatul-id ug bayari ang hiyas og hiyas’” (Analect 14:36)

            Kon ang usa ka tawo mobuhat og dili maayo kanato, ang angay tubag sa iyang gibuhat kay ang pagtul-id sa iyang gibuhat. Kinahanglan tudluan kadto nga tawo aron makaihabalo siya nga kadtong iyang gibuhat gayud kay dili maayo. Kon mahulog nga dili siya tudluan, magtoo ang kadtong tawhana nga ang iyang gibuhat kay maayo. Mamatyagan nato sa mga tunghaan nga kon dili tudlaan ang mga bata nga ang pagpangopya dili maayo, modako sila nga adunay panghuna-huna nga ang pagpangopya kay maayo. Kon dili kita tudluan kon unsa ang tama, walay tarong nga dagan sa atong katilingban. Panagbangi ang mopatigbabaw. Wala nay panag-uyon ug kahapsay.

            Dili usab angay nga mobalos og hiyas sa gibuhat sa ato. Kay mahulog nga wala nato ginatabangan ang tawo, nga makita ang kaayuhan sa iyang kaugalingon. Tama gayud nga kinahanglan nato magpakamaayo, apan ang tawo nga gahuna-huna sa katawhan, maghuna-huna usab sa kaayuhan sa laing tawo. Kay matud pa ni Confucius, “… Ang tawo nga buot motukod sa iyang kaugalingong kinaiya, motukod usab sa kinaiya laing tawo…” (Analect 6:28)

            

ANG IKADUHANG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gihatag ang mga pagpakaingon sa solusyon sa pilosopikal nga problem kay ang pag-ila sa kaugalingon. Pinaagi niining pag-ila sa kaugalingon makuha sa tawo nga makita ang iyang natura sa pagkamaayo. Usab, iyang makita kon unsa ang kalidad sa iyang kahibalo aron iyang mabuhatan og pamaagi nga molambo kini kon adunay kakulangan. Sa ingon-ani nga paagi mahulma ang tawo nga mahimong chun tzu.

            Sa pag-ila sa kaugalingon iyang makita ang iyang kinaiya sa pagkamaayo. Matud pa ni Confucius, ang tawo adunay natura nga kaayuhan ug matinarungon[i]. Tarong ang iyang buhat. Apan, kining pagkamaayo sa tawo makita kon unsa ang iyang pamaagi sa pagtrato sa lain. Ang tawo dili gusto nga makita ang laing tawo sama niya nga maglisod tungod sa iyang kaayuhan. Usab, kining kaayuhan sa tawo adunay giya ug kini ang katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao ug kining pamaagi us aka obligasyon nga kinahanglan buhaton sa usa ka tawo. Tungod kay ang tawo maayo ug ang moral kay ang pagbuhat og maayo, busa, obligado ang tawo nga mobuhat niinig katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao. Apan, unsa man kining pamaagi sa Tao? Kini ang pagkamaunongon ug mainampingon. Ang tawo kinahanglan nga magpakamaunongon ug mainampingon sa laing tawo, aron makita kining pamaagi nga anaa gayud kaniya, kay sama pa sa akong giingon kaganina, makita lamang ang pagkamaayo sa tawo kon iya kining buhaton ang pagkamaayo sa laing tawo. Mao nang, dakong kamalian ang pagsupak sa tawo sa pamaagi sa Tao tungod iyang ginasupak mismo ang iyang natura isip usa ka tawo.

            Usab, sa pag-ila sa kaugalingon masusi sa tawo ang sukdanan sa iyang kahibalo. Alang kang Confucius dili tanang tawo pareha og libel sa kahibalo[ii]. Apan, dili pasabot nga dili kini pwede palambuon. Mao nang, kinahanglan kaayo ang edukasyon kay pinaagi niini matabangan ang tawo sa pagpalambo sa iyang kaugalingon. Mas molapad pa ang sakop sa iyang pagkahibalo sa mga butang-butang. Pinaagi sa edukasyon, adunay kalamboan nga mahitabo sa katilingban tungod sa makahatag ang kalamboan sa usa ka tawo alang sa kalamboan sa kadaghanan. Kay kon milambo na ang tawo sa pagkahibalo, isip adunay maayo nga kinaiya, tabangan usab sa tawo ang laing tawo aron molambo usab. Sa akong gihisgot nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao, kinahanglan usab ang pagkahibalo sa tawo aron iyang masabtan pagmaayo kon unsa ang pamaagi nga iyang ginabuhat. Iyang magamit ang iyang salabotan sa pagtimbang sa mga butang. Pareha usab kini sa pagtimbang sa mga kinaraang tinudluan o mga tradisyon. Alang kang Confucius dako tabang gayud ang mga tradisyon tungod usa kini sa mga pamaagi nga madungagan ang atong makat-unan[iii]. Bisan tuod nga dako’g abang tradisyon, dili pasabot nga kinahanglan natong dawaton kini. Kinahanglan pud nga ato kining susihon alang matimbang nato kon unsa gayud kadtong mga angay og dili angay nga kinaraan nga tinudluan. Busa, dakong tabang ang pagtuon aron mas molapad ang sakop sa ka kahibalo sa tawo, ug sa tabang sa mga tradisyon mas molalom ang pamaagi sa pagsabot sa tawo.

            Sa maka-usab, kining pagkamaayo ug kalidad sa kahibalo ang maoy makita sa us aka tawo kon iyang ilhon iyang kaugalingon. Kinahanglan gayud kini sa usa ka chun tzu tungod makatabang kaniya sa pagdumala sa katawhan. Ang iyang pagkamaayo maoy mohatag og paglaum sa katawhan nga ang maayo na usab ang mopatigbabaw ug dili ang panagbangi. Ang iyang pagkahibalo ang pamaagi niya aron mabuhat ang mga butang nga angay buhaton alang sa katilingban. Busa, ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa pamaagi nga iyang gihatag ang mga pagpakaingon sa solusyon sa pilosopikal nga problem kay ang pag-ila sa kaugalingon tungod mabuhat lamang nga mahibaw-an sa tawo ang iyang pagkamaayo ug iyang gasa sa kahibalo kon mosulod siya sa iyang kaugalingon og ilalahon ang iyahang pagkatawo.

---

[i] Analect 6:17

[ii] Analect 16:9

[iii] Analect 7:19

ANG PAGBUHAT OG MAAYO BISAN PA'G WALAY TAWO...

            Usa ka pangutana ang nakakuha sa akong atensyon samtang ginabasa nako ang chung isip usa sa mga pagpahayag sa jen. Matud pa ni Confucius, “…Dili ba siya usa ka tawo nga puno sa hiyas, nga dili masakitan bisan pa’g dili siya ilhon?[i]”

            “…dili masakitan bisan pa’g dili siya ilhon.” Sa panahon karon daghang tawo ang gusto tagdun sa kadaghana aron maila ang maayong butang nga ilang binuhat. Ug dili nako pwede igawas ang akong kaugalingon kanila. Usa ‘sab ako sa mga tawong nga nangita’g pagtagad… sa una, apan adunay mga higayon karon nga kon asa gapangita ko’g pagtagad.

            Daghang mga batan-on karon ang gareklamo. Ingon pa nila, “Life is unfair!” tungod daw wala ginatagad sa mga ginikanan ang mga maayo nilang buhat puro na lamang ang mga sayop ang ginlantaw. Apan, sa akong pagpamalandong bahin niining reklamo sa mga kabatan-unan karon, akong makita nga kon mobuhat kita’g kaayuhan kinahanglan pa ba nato magpatagad pa?  Mag-agad lamang ba kita nga mailhan sa ubang tawo ang mga kaayuhan nga atong nabuhat? Unsaon kon dili matagad ang atong nabuhat, pasabot ba niini nga dili nalang kita mobuhat og mga maayong butang apan mga dautang butang na lang ang atong buhaton.

            Sa akong sitwasyon kaniadto, dako ang akong reklamo tungod kay puro mga mali lamang ang pirmanente makita sa akong ginikanan sa akoa. Dako gayud ang akong pagkatingala kon ngano. Tungod niini, nasulti nako nga usa ko ka sayop sa ilang kinabuhi tungod kay abi nko’g wala nakoy maayong nabuhat alang kanila.

            Karon, mas pilion ko nalang ang mobuhat og maayong butang bisan pa’g wala nakakita nako. Tungod kay ingon pa ni Confucius nga natura sa tawo ang kaayuhan niya, kinahanglan usab nga maayo ang mga butang nga akong ginabuhat. Dili ko mobuhat og maayong butang aron matagad sa mga tawo.

            Kining pahimangno ni Confucius kanako, magpabiling hagit kanako. Kon kinahanglan ba ‘ko magpatagad sa laing tawo pinaagi sa pagbuhat og maayo o mobuhat og maayo bisan pa’g walay nagtan-aw kanako?

---

[i] Analect 1:1

INIGSUONONG PAGTAHUD

            Sama pa sa akong giingon kagahapon, dili gayud ko suod sa akong pamilay. Ug mas labaw nakong dili  suod sa akong pamilya hilabina sa akong igsuong lalaki. Layo kaayo ang amoang relasyon sa usa’g usa tungod kay bata pa ko dili kaayo mi magkasinabot sa akong igsuon. Sige mi’g lalis. Sige sad mi’g sumbaganay.

            Karong adlawa akong ginapamalandungan ang ikaduhang gamut sa jen (human-heartedness), t’i (brotherly respect). Kon asa adunay gamayng kapareha sa kasinatian sa iguong lalaki si Ssu-ma Niu ug ako. Pareha kaming duha nga wala kaayoy kasinatian sa usa ka igsuong lalaki. Aduna lang koy gamayng biya tungod kay aduna koy lalaking igsuon. Sa Analect ni Confucius, namroblema si  Ssu-ma tungod kay wala siyay igsuong lalaki. Nitubag si Confucius nga “… Kon ang superior nga tawo kay matinahuron nga wala pakyas ug matinahuron sa pakigduyog sa uban ug mosunod sa balaod sumala sa pamatasan, ang tanan nga anaa sa sulod sa upat ka mga kadagatan kay mamahimong igsuon na niya… (12:5)”

            Buot ipasabot ni Confucius nga kon wala kitay igsuon o kon wala kita nakasinati og igsuon, masking aduna tay igsuon, tungod sa dili pagkasinabtanay, buhaton na lang natong magmatinahuron sa pakigduyog sa ubang tawo. Matod pa ni Confucius, “unsa may kinahanglan problemahon sa superior nga tawo kon wala siyay igsuon? (12:5)”

            Sa akong sitwasyon, mouyon gayud ko sa ingon ni Confucius. Karon, mas daghan ko’g mga ginatratar nga mga tawo isip us aka igsuon maskin higala lang mi sa tunghaan, nagkasuod sa sulod sa seminaryo, kauban sa klase, kauban sa Subdom7, ugbp. Mas nahimong lalum ang akoang pakigduyog kanila tungod sa lahi lahi nilang kinaiya nga akong kinahanglan sabton aron makasabay ko kanila. Tinuod gayud, nga mas suod ko sa akong mga higala kaysa sa akong pamilya. Apan wala gapasabot nga mas gina-una nako ang akoang mga higala kumpara sa ila.

Anaa gihapon ang akoang dakong pagtahud ug paghigugma kanila tungod kay sila ang akong unang nakauban sa akong pagdako ug sa pagpuyo dinhi sa kalibutan. Bisan pa’g aduna mi nga panaglalis usahay sa akong igsuong lalaki. Magpadayon ang akong pagtahu kaniya bisan pa sa tanang dili maayong mga pamatasan nga akong nakita kaniya. Matud pa ni Confucius, “Pagmatinahuron sa pribadong kinabuhi… bisan pa’g gapuyo ka tunga-tunga sa mga barbaro[i]…(Analect 13:19)”

           

---

[i] Ang buot ipasabot sa pulong nga barbaro kay ang dili maayo ug suod nga relasyon nako sa akong igsuong lalaki.