'TAO TE CHING' kap. 34

Ang Labaw nga Tao ga-agas bisang asa.

Pwede kini moadto sa wala o sa too.

                                                Tao Te Ching, kap. 34

            Kining linya nga gisaysay kanato ni Lao Tzu gapasabot sa pagkabukas sa panghuna-huna sa Tao. Ang walay pagpalabi. Kini gayud ang usa sa mga realidad bahin sa Tao. Tungod ang Tao bukas sa tanan, sa mga pangahitabo, sa mga tawo, ugbp. Wala kini ginadapigan tungod ang tanang anaa gikan kaniya, usab, sakop kini kaniya. Kon aduna siyay dapigan adunay labaw nga anaa sa tanang sakop kaniya.      

            Isip mga tawo, usa ka pahimangno kining gitudlo kanato ni Lao Tzu tungod sa kadaghanan kanato gahuna-huna lamang sa kon unsay maayo ug atong ginapasagdan kon unsa gayud ang dili maayo. Apan sa Tao, alang kang Lao Tzu kinahanglan abri atong panghuna-huna sa tanang posibilidad. Kon pirme kita nga sarado walay bag-ong butang nga makat-unana ang makuha nato.

            Busa, usa sa mga realidad sa Tao mao ang pagkabukas niini sa tanan. Wala ginadapigan. Ug patas ang tanan.

'TAO TE CHING' kap. 43

Ang pinakahumok nga butang sa kalibutan mopildi sa pninakagahi nga butang sa kalibutan.

Kadtong mga ‘wala’ maoy mosulod sa kon asa wala nay lugar.

Pinaagi niini kabalo ko sa pagkabentaha sa dili paglihok.

Pipila lamang sa kalibutan ang nakasabot sa tinudluan nga walay istoya ug sa bentaha sa dili paglihok.

                                                                        Tao Te Ching, kap. 43

            Matud pa sa komentaryo ni Timbreza, kini nga kapitulo nahi-apil ang pilosopiya sa kahumokon, walay-lihok, ang pagtudlo pinaagi sa lihok [i]. Alang kang Timbreza kining mga humok nga butang maoy mopildi sa mga gahi nga butang maipasabot pinaagi sa sumbingay nga iyang gihatag bahin sa bato ug tubig nga gikan sa ulan. Ang bato gahi gayud ug lisod kini buakon sa tubig, apan sa kanunay nga pagtulo sa tubig ulan sa bato, hinay-hinay nga adunay maporma nga liki kini ug sa kadugayan mabuak kini. Sa walay-lihok ug pagtudlo pinaagi sa lihok, ang masulti niya diri kay ang paglihok nga walay puro istorya ang ginagamit. Sa iyang panlantaw importante gayud kining paglihok kaysa istorya, siguro kay kon lihok lamang ang gamiton sa tawo siguro murag natural na lamang ang pamaagi sa pagtudlo sa tawo kon istorya mahulog nga nagasugo ang usa ka tawo sa pagpangasaba.

            Niining duh aka ideya ni Lao Tzu nga akong nakuha ang pagsabot pinaagi kang Timbreza, akong namatikdan nga ang klaseng lihok nga buot ipabuhat kanato ni Lao Tzu, nga maoy pagpahayag usab sa Tao, ang lihok nga natural. Kon atong makita sa sumbingay sa bato ug tubig nga ulan ug sa pagtudlo pinaagi sa buhat, natural nga pamaagi ang lihok niini. walay pagpamugos nga nahitabo. Siguro sa mga kabag-uhan nga nahitabo nganhi sa kalibutan ang Tao ang maoy hinungdan niini, apan kining kabag-uhan iya kining gibuhat pinaagi sa natural nga lihok sa Kinaiyahan, sa kalibutan. Ang problema sa katawhan, aduna kitay pagpamugos nga ginabuhat nga kabag-uhan mao nang nag buhat nato usahay moresulta sa dil maayo.

            Busa mao nang nasulti ni Lao Tzu nga kining walay-lihok ang maoy lihok sa Tao tungod sa iyang pag walay-lihok natural niyang mabuhat ang mga kinahanglang buhaton. Tungod sa iyang lihok nasakop na ang mga butang nga nagkaatbang apan nagka-uyon sa lihok.

---

[i] Timbreza, F. (1999). Ang Tao Te Ching ni Lao Tzu sa Filipino. Manila, Philippines. De La Salle University Press, 2504 Leon Guinto Street, Malate 1004.

DILI MAKATAWHANON

Langit ug yuta kay dili makatawhanon.

Ginatrato nila nga dagami nga iro ang tanang butang.

Ang eskolar kay dili makatawhanon

Ginatrato niya ang tanang tawo nga dagami nga iro.

                                                                                                            Tao Te Ching, kap. 5

            Sakit gayud sabuot ang gisulti ni Lao Tzu nga sama lamang kita sa mga dagami nga mga iro alang sa eskolar o sage. Apan sa akong pagbasa sa komentaryo niini, buot diay ipakita ni Lao Tzu ang pagka walay labi. Buot ipasabuot ni Lao Tzu nga ang tanang ga-anaa nganhi sa kalibutan bahin sa Tao.

            Siguro usa kini sa mga realidad sa Tao, ang tanang butang/tawo/ga-anaa sa kalibutan patas gayud og walay ginapalabi. Dakong pagsupak kini gayud sa tinudluan ni Confucius, kon asa kinahanglan anaa sa tawo ang hiyas sa pagkamakatawhanon. Apan, kang Lao Tzu, buot niyang ipakita nga kita tanan nganhi sa kalibutan patas og walay bisan kinsa o unsa ang adunay dakong labi gikan sa Tao.

            Tungod kini sa kitang tanan, bahin sa Tao. Dili buot ipakita ni Lao Tzu nga labaw ang tawo sa ubang mananap tungod dili gusto siya nga huna-hunaon sa tawo nga labaw siya sa laing mananap ug mabuhat niya nga kotrolon ang laing mananap. Busa, kining linyaha wala gapasabot nga gamay ang panlantaw sa Langit ug yuta sa katawhan, apan pasabot niini ang tanang anaa sa kalibutan adunay patas nga panlantaw sa Kinaiyahan tungod ang tanan gahatag og balanse o panag-uyon sa niini.

ANG KATALAGMAN

Panagsa ra ang moistorya ang Kinaiyahan.

Tungod niini, ang alimpulos dili magdugay hantud ugma

Ang bagyo dili usab magdugay hantud hapon.

Unsa ang hinungdan niini?

Ang Langit ug Yuta (Kinaiyahan).

                                                                        Tao Te Ching, kap. 23

            Sa panahon karon daghan kaayong mga katalagman ang mga nahitabo. Mga katalagman nga dili sakop sa abilidad sa tawo. Kini ang mga katalagman nga dala sa Kinaiyahan. Sa tinood lamang, daghang tawo ang nagabagotbot bahin niini tungod ngano daw nga anaa kini sa kalibutan nga gadala lamang kini og kaluyang ug kadaut sa kinabuhi sa kadaghanang mga tawo.

            Alang kang Lao Tzu kining mga katalagman nga atong ginapangyawyaw dili gayud kini natura sa pagkadautan sa Kinaiyahan. Apan, sakop lamang kini sa kinaiya sa Kinaiyahan. Ang problema kanatong tanan kay ang atong panghuna-huna nakapabor sa kon unsay maayong maihatag kanato sa Kinaiyahan, ug kining mga maayong butang nakadepende kon nahimo kitang hayahay sa gihatag nga panahon sa Kinaiyahan. Sama na lang sa dili pag-ulan kon aduna kitay mga dagkong selebrasyon nga pagabuhaton gawas sa balay, nga lakaw kuyog ang pamilya, barkada, ugbp.   

            Mali gayud kon atong tawagon og dili maayo kining mga katalagman ang atong gitawag tungod sakop kini sa Kinaiyahan. Ang problema kanato mga tawo mao ang atong pamaagi sa paghuna-huna og pagdawat niining mga butanga. Wala nato nakita ang maaayo maikahatag niini kanato. Wala usab nato nakita ang apil kini sa harmoniya nga ginabuhat sa Kinaiyahan alang sa tanan. Busa, kon wala kining atong mga ginapangsulti nga katalagman, adunay dili nga balanse sa Kinaiyahan. Tungod, kining kining mga maayong ug dili maayong butang nga atong ginganlan nagahatag og panag-uyon sa atong Kinaiyahan.

ANG REALIDAD SA KAAYUHAN SA 'TAO'

Walay ginapalabi ang Pamaagi sa Tao.

Kanunay kini sa mga tawong adunay maayong pamatasan.

                                                            Tao Te Ching, kap. 79

            Sa unang linya atong mabasa ang pagka-walay-labi sa Pamaagi sa Tao. Buot sigurong ipasabot niini ang pagkasama (equality) sa tanang katawhan sa Tao. Apan, adunay sukwahi nga ideya si bahin niini. kini ang ikaduha nga anaa sa taas, “Kanunay kini sa mga tawong adunay maayong pamatasan.” Aduna gihapo’y pagpalabi sa Pamaagi sa Tao ug kini kay ang paghatag og pabor sa mga tawong gabuhat og kaayuhan.

            Apan, sa akong pagpamalangdong niini, ang buot ipasabot niining ‘ maayong pamatasan’ o kaayuhan, mao ang realidad sa Tao sa pagkamaayo niya. Siguro, aduna siyay ginapalabi sa mga maayong tawo tungod dili siya angay makadawat sa mga tawong walay maayong pamatasan. Ug pinaagi niini, ga-awhag si Lao Tzu sa pagbuhat og maayong lihok nato ug dili kadtong mga butang nga wala nasubay sa Pamaagi sa Tao.

            Busa, niining linyaha wala gapakita og pagpalabi ang Tao apan gipakita gayud niya nga dili niya angay makdawat og mga tawong mobuhat og mga lihok nga wala naangay sa iyang natura isip usa ka Tao.

PAGBALOS OG HIYAS

Balsi ang pagdumot og hiyas…

                                    Tao Te Ching, kap. 63

            Ang buot sigurong isulti kanato ni Lao Tzu kay kon adunay tawo nga magbuhat og dili angay kanato kinahanglan ato kining balsan og maayo ug dili sama sa tinudluan ni Confucius.

            Sa akong pagsabot, siguro buot ipakita dinhi nga dili kinahanglan buhatan og pagtudlo ang usa ka tawo. Apan, kinahanglan nga iyang balsan kini og maayo tungod kay kon atong tudluan ang usa ka tawo nga ang iyang gibuhat kay dili maayo makahibalo siya nga kadtong iyang binuhatan kay dili maayo. Pinaagi niini, mamahimo usab nga makabalo siya sa kalahian sa kon unsa ang maayo ug dili maayo. Sa ingun-aning paagi, aduna na siyay kahibalo sa kalahian sa duha. Ug posible usab nga buhaton niya ang dili maayo sa isi’g kaingon.

            Siguro, alang kang Lao Tzu dili niya buot nga tudluan ang tawo nga nagbuhat og dili maayo bahin sa iyang binuhatan tungod gusto ipaamgo ni Lao Tzu niadtong tawhana nga bisan pa’g dili maayo iyang binuhatan dili kinahanglan ipamatngon kaniya ang iyang pagbuhat sa dili maayo. Busa, buot niyang magpabilin ang tawo nga sa wala pagkahibalo sa maayo ug dili maayo aron malikayan ang iyang pagkahibalo ang kalahian sa duha. Pinaagu niya, pwede niya mabuhat ang pang-uyon sa maayo ug dili maayong kinaiya sa iyang kaugalingon.

UNANG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Lao Tzu sa pamaagi nga iyang gilantaw ang pilosopikanhong problema mao ang pagsubay sa kaugalingon sa natural nga lihok sa Tao isip basehan sa angay nga pagpuyo sa kinabuhi. Alang kang Lao Tzu, ang Tao gayud ang maoy sukdanan sa pagka-angay nga pagpuyo sa kinabuhi sa usa ka tawo. Mao nang iyang ginadasig ang tanang tawo nga molantaw sa pamaagi sa Tao aron ila kining sundon aron mahisubay ang ilang pamaagi sa kinabuhi. Kon wala nahisubay ang pamaagi sa tawo sa Tao, adunay panagbangi gayud ang mopatigbabaw sa katilingban tungod mahulog nga gasupak sila sa pamaagi sa Tao. Wala nay panag-uyon, kon dili gubat na lamang. Apan, kinahanglan adunay dakong pagsabot ang tawo sa Tao aron iya gayu’ng mabuhat og tama ang iyang pagsubay sa pamaagi Niini.

            Ang Tao alang kang Lao Tzu mao ang labing dako sa tanan, kon asa ang tanang anaa nag-gikan Niini. Sa pagka-labing-dako niini dili gayud kini mabuhat nga ikahon ang konsepto o ideya Niini sa makatawhanong panghuna-huna. Dili kini susama sa mga butang o uban pang anaa nga pwede manganlan. Matud pa sa pagsabot ni Timbreza (1999), ang mga butang nga atong manganlan kay mao ang mga butang nga atong nasabtan o nahibaw-an ang kinatibuk-an. Apan, sa sitwasyon sa Tao, dili kita makahatag og sakto o angay nga ngalan Niini tungod sa pagka-labing-dako niini. Kining Tao nga gigamit ni Lao Tzu, iya lamang kining konotasyon o pang-ngalan aron adunay pang-tawag Niining pinaka-labing-dako nga dili niya manganlan ug dili niya mahunahunaan sa kinatibuk-an. Tungod sa pagka-gikan sa tanang anaa sa Tao, ato usab makita ang presensya sa Tao sa tanang anaa. Mao nang anaa usab ang presensya sa Tao sa tanang anaa. Kini ang hinungdan kon ngano konektado ang tanang anaa sa Tao. Alang kang Lao Tzu, ang pamaagi sa Tao ang maoy sukdanan sa pagpuyo sa mga anaa sa kalibutan. Kining pamaagi sa Tao, mao ang natural nga lihok sa kinaiyahan, sa kalibutan. Kon unsa ang lihok sa kinaiyahan ug sa kalibutan, mao kini ang pamaagi nga subayon. Tungod kining pamaagi sa Tao mao ang natural nga lihok sa kinaiyahan ug sa kalibutan, ug tungod konektado kita sa Tao nga kinahanglan atong subayon ang Tao, masulti nato nga kinahanglan sa tawo nga subayon ang natural nga pamaagi sa kinaiyahan aron iyang mapuy-an og tama ang iyang kinabuhi. Mao nang kon kinsa man ang mosubay sa pamaagi sa Tao, makuha niya ang pamaagi sa kinabuhi, ug epekto niini nga mahilayo ang tawo sa katalagman, sa panagbangi. Usab ang lihok ang Tao ang nagahatag og panag-uyon sa kinatibuk-an mao nang dili nato kini supakon, dili kita mobuhat og mga butang nga mokontra sa natural nga lihok sa Tao. Busa, kining natural nga pamaagisa Tao mao ang giya sa katawhan aron puy-an ang ilang kaugalingong kinabuhi sa angay nga pamaagi.

            Giingon usab ni Lao Tzu nga adunay dili maayong maidangat sa tawo ang pagtuon. Kon asa iyang mahatagan og dakong kalahian ang usa ka butang sa butang nga nagakontra niini. Pananglitan, ang mahitabo sa panghuna-huna sa tawo, kon makabalo kita sa lasa sa tam-is nga pagkaon ato kining hatagan og dakong kalahian sa pait nga pagkaon. Pinaagi niini, atong mahatagan ug dili maayong pagtan-aw ang kadtong mga butang nga dili nato ganahan. Mas atong hatagan og panahon nga tun-an ug mahibaw-an kadtong mga butang nga tuo nato nga nindot. Apan, dili kini maayo tungod mas atong ginahatagan og bili kadtong mga tuo nato nga nindot lang. Susama pa sa akong giingon, ang tanang butang gikan sa Tao ug kon hatagan og kalahian ang butang nga magka-atbang atong ginakontra ang pamaagi sa Tao tungod wala nato ginahatagan og pagtangad ang pagkasakop sa mga butang nga atbang atong tuo nato nga nindot, nga kon buot huna-hunaon sakop sila sa pagka-Tao sa Tao.

            Sa ingon-ani nga pamaagi, makuha sa tawo nga maninguha sa mga butang nga tuo nila nga nindot. Alang kang Lao Tzu, dili maayo ang maninguha tungod maghatag kini og dili maayong epekto sa tawo. Mahimo kitang mahakugon nga mga tawo kon asa sa atong pagkmahakugon atong ginasubay lamang ang pamaagi sa atong kagustuhan ug dili ang pamaagi sa kinaiyahan. Ang hakog nga tawo iya lamang hatagan og importansya ang mga butang nga makakontento sa iyang kaugalingong kadalo. Dili usab kining maninguhaon kita tungod atong buhaton ang tanan alang makuha lamang kadtong mga butang  nga makapalipay sa atong kaugalingon lamang. Bahala na’g adunay dautan nga mahitabo sa tawo ugbp. ang importante makuha nako kadtong mga butanga.

            Busa, ang pilosopikanhong problema mopatigbabaw kon wala nahisubay ang atong pamaagi sa Tao. Kining pamaagiha mao ang natural nga lihok sa kinaiyahan. Mao nan gang Pilosopiya nganhi mao ang ang pagsubay sa kaugalingon sa natural nga lihok sa Tao isip basehan sa angay nga pagpuyo sa kinabuhi. Tungod ang nag-inusarang Tao nga labaw sa tanang anaa, nagahatag sa kinatibuk-an og kahiusahan. Ang makahatag lamang og panag-uyon sa tanan mao ang pakigsubay sa natural nga pamaagi sa Tao ug dili ang pagtuman sa tawhanong mando sa huna-huna.

Timbreza, F. (1999). Ang Tao Te Ching ni Lao Tzu sa Filipino. 2504 Leon Guinto, Malate 1004,   Maynila, Pilipinas. De La Salle University Press, Inc. 

DISIPLINA SA PAGTUON

Ang magtuon adlaw-adlaw madungagan ang iyang nakat-unan adlaw-adlaw.

Ang mosunod sa Tao makuhaan ang iyang nakat-unana adlaw-adlaw.

Siya nga nakuhaan, kanunay nga makuhaan,

Hantud sa maabot niya pagka-walay-buhat (wu wei).

Ug pinaagi sa pagka-walay-buhat mabuhat niya ang tanan.

Sa pagdumala sa kalibutan mabuhat kini sa pinaagi sa pagka-walay-buhat.

Ug kon kinsa man ang mamugos nga mobuhat og butang.

Dili niya mabuhat nga dumalaan ang kalibutan.

                                                            Tao Te Ching, kap. 48

            Akong mahinumduman ang kanunay nakong madunggan bahin sa kahibalo. Ingon pa sa kadaghanan, “Too much knowledge is dangerous.” Siguro, delikado kini tungod sa kadaghan nga maabot sa iyang kasangkaran. Ug mismo kadtong mga butang nga dili niya kinhanglan mahibaw-an o dili kinahanglan niya iya usab kining makuha. Busa kon adunay kasobrahan sa pagtuon, adunay mga dili maayong kinaiya ang atong makita kaniya sama sa kaulit, kahakog, kagarboso, ugbp.

            Alang kang Lao Tzu, kon atong subayon ang Tao, makuhaan ang atong nakat-unan. Apan, kining makuhaan, dili pasabot nga mogamay ang atong kahibalo. Buot iingon ni Lao Tzu kanato, kon atong sundon ang Tao malimitahan ang atong pagkahibalo, usab adunay pagtukod sa atong disiplina sa paghuna-huna.

            Ang Tao sa pagtuon, iya lamang buot tun-an ang kadtong mga butang nga kinahanglan niya. Kadtong mga butang nga maghatag kaniya og kaayuhan. Tungod kon iya padak-on ang iyang pagtuon mas modaghan ang mga butang nga iyang mahibaw-an ug kadaghanan niini dili gayud kinahanglan kaniya. Siguro, ang buot ipakita gyud ni Lao Tzu sa pagtuon kay ang pagdisiplina sa atong panghuna-huna ug tun-an lamang kadtong makatabang sa kanato.

ANG PAGKA-WALA

Ang magpakawalay sulod kay mahimong bug-os.

Ang gisul-ob na kay bag-uhon.

Ang nanginahanglan kay magka-anaa.

                                    Tao Te Ching, kap. 22

            Kining nga linya pwede natong ikumpara sa Sokratikong kaalam kon asa gi-angkon ni Sokrates ang iyang pagka-wala-nakahibalo. Niining linya ni Lao Tzu iya usab gipakita ang pag-angkon sa pagka-wala alang makab-ot gayud ang kahingpitan niini. Pananglitan, aron makuha niya ang iyang kahibalo ug kaalam, kinahanglan iyang angkunon una ang pagka-wala-nakahibalo aron pinaagi niini mobuhat siya’g lihok nga madungagan o mapun-an ang iyang mga nahibaw-an.

            Siguro, kini ang pagkamainubsanon nga buot ipakita kanato ni Confucius. Buot niya nga angkunon sa usa ka tawo ang iyang pagka-wala alang makab-ot hingpit nga maabot niya. Wala gayu’y kalambuon kon grabe ka garbuso ang tawo nga dili niya dawaton ang iyang pagka-wala ug magpaka aron ingnon nga anaa siya. Busa, dili gayud makab-ot niadtong tawhan ang kahingpitan nga iyang kinahanglan, tungod nagtoo siya nga kadtong anaa kaniya mao na gayud ang kahingpitan sa tanan.

            Lisod mang buhaton apan, kini ang maayong pamaagi nga nagpakita sa pagkamainubsanon sa Tao. Busa, mas maayong sugdan natong angkunon ang atong pagka-wala.

ANG PAGTUDLO PINAAGI SA BUHAT

…Pagpakaylap sa doktrina nga walay ginasulti…

                                    Tao Te Ching, kap 2

            Kining linyaha nga gipakita kanato ni Lao Tzu, buot niyang ipasabot niini ang pagpatuman o pagtudlo sa usa ka balaod o tinudluan sa pamaagi nga dili kini ginasulti, apan sa pamaagi nga ginabuhat kini sa lihok mismo. Tungod mahimo kitang ehemplo gayud sa mga tawo nga atong pagatudluan.

            Busa, sa akong pagkasabot kini ang maayong pamaagi sa Tao nga magtudlo og mga doktrina tungod mas dako ang posibilidad niini nga daghang tawo ang mosunod niini. Dili buot ni Lao Tzu nga momandar kita sa katawhan sa kon unsa ang angay buhaton nila, apan mas buot makita ni Lao Tzu nga atong ipakita pinaagi sa atong lihok kon unsa gayud ang atong buo itudlo kanila.

            Siguro, dakong tabang kini sa atong mambubuhat og balaod o mga tagapangulo. Kon buot nila nga motuman ang katawhan sa balaod nga ilang ipatuman mas maayo gayud kon ila kining ipakita pinaagi sa pagbuhat niini. Aron makita sa mga sumusunod nga ilang tagadumala kay tarong og dili lamang hantud sa sinultian kini.

UNANG BAHIN SA TAO TE CHING, 20

Talikda ang pagtuon ug wala nay kasubo.

Unsa ka dako ang kalahian sa “oo” ug “dili”?

Unsa ka dako ang kalahian sa “kaayuhan” ug “kadautan”?

                                                  Tao Te Ching, kap. 20

            Kining pagtuon nga buot isaysay kanato ni Lao Tzu kay ang maoy pamaagi sa pagtuon sa kalahian sa “oo” ug “dili” nga susama gayud sa kalahian sa “kaayuhan” ug “kadautan.” Alang kang Lao Tzu dili gayud angay kini tungod buot niyan gipakita nga sa duh aka nagka-atbang nga mga butang adunay panag-uyon nga mahitabo. Busa. Dili maayo nga magbuhat og dakong kalahian sa kon unsa ang maayo ug dili maayo.

            Kon mamahimong makabalo ang tawo sa kalahian, adunay problema nga motubo, ug kini ang pagpaninguha sa tawo sa kaayuhan lamang. Dili niya ilhon ang kadautan isip maghatag og panag-uyon kon kini isagol o iisa sa kaayuhan. Busa, ingon-ani ang kadelikado ang atong makita sa pagtuon nga gisaysay ni Lao Tzu.

            Sa akong kinabuhi, hagit kini gayud nga sa tanang angay nga butang kinahanglan usab nakong ilhon ang dakong natabang sa kadautan (o ang duha ka magka-atbang nga butang) nga gahatag kini og panag-uyon. Dili tungod kay unsa ang maayo, kini lamang akong ilhon. Apan, ako pud usab hatagan og pag-ila ang dili maayo tungod dako kini’g tabang alang sa panag-uyon sa dagan sa kalibutan.

ANG PAGTAGAMTAM SA HATAAS NGA KINABUHI

Siya nga nakaila sa uban kay maalamon;

Siya nga nakaila sa kaugalingon kay nalamdagan.

Siya nga magmadaogon adunay lawasnong kusog.

Siya nga magmadaogon sa kaugalingon kay kusgan.

Siya nga kontento maoy dato.

Siya nga molihok uban sa kalagsik adunay kabubut-on.

Siya nga dili mawala sa lugar kauban ang Tao kay molahutay.

Siya nga mamatay apan dili malaglag matagamtam sa hataas nga kinabuhi.

                                                Tao Te Ching, kap. 33

            Adunay imbitasyon nga gipakita dinhi si Lao Tzu, ug kini ang taong pag-ila sa atong kaugalingon, hilabina sa mga kusog ug kahuyang kanato. Mao nang sa atong pag-ila sa atong kaugalingon, mamahimo kitang maagalon sa atong kaugalingon. Ug sa pamaagi niini, atong maipakita sa laing tawo ang ilang kaugalingong kahuyang tungod sa atong pagkamaagalon sa kaugalinogn, ilang makita ang kakulang sa ilang kaugalingon.

            Kon aduna na kitay atong kaugalingong kabubut-on ug kon nagmaagalon na kita sa kaugalingon. Atong gamiton ang Tao isip giya kanato. Mao nang, dili kita mobiya kaniya. Ug kon magdugay ang atong pakig-uban sa Tao atong makuha usab ang mga hiyas nga atong kinahanglan sa kinabuhi, ug pinaagi niini magpuyo kita nga mahiyason.

            Sa atong pagpuyo nga mahiyason, atong matagamtam ang hataas nga kinabuhi. Dili tungod aduna kitay gahum nga magpuyo sa kanunay, apan ang atong pagkamahiyason gayud ang maoy mopatigbabaw sa kalibutan kon mamatay gani kita. Susama na lamang sa atong pag-ila sa mga santos, mga bayani, ug mga tawong nahimong atong inspirasyon samtang buhi pa sila. Hantud karon ato silang mahinumduman tungod sa mga maayong buhat nga ilang gibuhat samtang buhi pa sila.

            Gayud, dili ang mga kalibutanong butang ang maoy magdugay hilabina ang atong kalawasan. Busa, dili lamang ang pag-ila sa kaugalingon ang imbitasyon kanato, lakip usab ang pagpuyo nga mahiyason aron atong matagamtam ang atong kanunay nga pagpuyo sa huna-huna ug kasing-kasing sa mga tawo nga atong nalamdagan tungod sa atong mga mahiyasong mga buhat.

ANG PAGPAHAYAG SA 'TAO'

Ang Tao kanunay nga walay ginabuhat, apan walay buluhaton nga walay gayud nabuhat.

                                                                                    Tao Te Ching, kap 37

            Dako ang akong kakurat sa pagbasa niining linyaha. Gatoo ko nga ang Tao tamad gayud. Apan, matud pa ni Timbreza, kining mga buhat nga giingon ngari mao gayud ang mga butang nga wala naangay sa iyang kinaiya isip usa ka Tao. Usab, matud pa sa pagsabot ni Timbreza, nga atong sundugon ang kayano ug kalumo sa Tao aron malikayan na kining mga pangahitabo nga ginabuhat sa mga hakog nga tawo.

            Kining hagit ni Lao Tzu kanako, nagpahimangno kini nga sa matag buhaton nako, kinahanglan nga akong pamalandongan ang mga butang nga angay buhaton ug dili angay buhaton. Ang problema kanato karon panahona gabuhat kita sa mga kinahanglan natong buhaton inay gabuhat pa kita’g butang nga dili makatabang sa atong mga buhaton.

            Dako gayud ang akong pagka-igo niini tungod sa matag abri nako’g laptop nganhi sa tunghaan, matintal gayud ko nga magtan-aw ug mga salida sa Youtube kaysa magbuhat sa akong buluhaton sa Inintsik nga Pilosopiya.

            Siguro, kon akong sundon kining pamaagi sa Tao dili na gayud ko maglisod sa mga buluhaton sa tanang subjects. Ang akong buhaton na lamang kay kadtong mga kinahanglan nako, aron dili nako magkabuang kon moabo ang panahon sa tingpasa na og papel ug mga blog matag adlaw. Busa, kining linyaha ni gahagit kanato nga atong pamalandungan ang mga butang nga kinahanglan buhaton aron kini na lamang atong buhaton og wala nay lain pa nga dili makatabang kanato. 

ANG PAGKARESPONSABLE SA 'TAO'

Gabuhat siya sa iyang tulubagon, apan wala gayud siya naghulat nga hatagan siya’g ganti.

                                                Tao Te Ching, kap. 34

            Mahinumduman nako kaniadtong bata pa ko nga hatagan ko’g ganti sa akong inahan alang mobuhat sa mga buluhaton sa balay sama sa pagpanilhig sa nataran, pagpanghugas og plato, ugbp. Tungod niini, na-engganyo ko nga mobuhat sa mga buluhatong pangbalay. Adunay higayon nga wala ko nahatagan sa akong mama ug kwarta isip ganti niya sa akoang pagpanglung-ag. Wala gayud ko nalipay kaniadto ug nagsige ko’g bagolbol. Tungod niadto, wala nako ganahi mobuhat sa mga buluhaton sa balay.

            Niining linyaha ako gayung gipamalandungan kining usa ka linya nga gikan sa bahin sa “Realidad sa Tao.” Akong nakita nga ang Tao mobuhat gayud sa iyang mga tulubagon nga walay balibad. Tungod kining mga butanga bahin gayud sa iyang responsibilidad ug iya kining kinahanglan nga buhaton.

            Gawas sa akong napamalandong nga dili kinahanglan nga mobuhat alang adunay ganti, akong namatikdan nga ang kinaiya sa Tao ang may pagka-anaa sa iyang natura nga pagkaresponsable ug pagka-mahunahunaon sa iyang mga tulubagon. Tungod alang kang Lao Tzu, wala nanginahanglan og ganti ang Tao kon iyang mabuhat ang mga butang nga iyang buhaton tungod lakip na gayud kini sa iyang pagka-Tao. Susama na lamang sa atong pagginhawa, dili kinahanglan nga daygon kita tungod naga-ginhawa kita. Tungod sa natura na gayud nato kini dili na kinahanglan pa nga hatagan kita’g ganti sa atong pagginhawa. Ingon-ani usab ang buot ipakita kanato ni Lao Tzu. Nga ang kinaiya na sa usa ka Tao ang iyang pagkaresponsable, dili na kinahanglan nga hatagan siya’g ganti tungod niini.

ANG KAYANO

Ang Tao nga maistoryahan kay dili mao ang walay katapusang Tao;

Ang ngalan nga pwede manganlan dili mao ang walay katapusang pangalan.

                                                Tao Te Ching, kap. 1

            Lisod gayud iingon kon unsa gayud ang buot ipasabot ni Lao Tzu matud niini. Apan, matud pa sa komentaryo nga ang pagka-walay ngalan mao ang kayano ug kini ang maoy dagan sa akong pamalandong karon.

            Akong namatikdan nga kining kayano ang usa sa mga kinaiya gayud sa Tao. Tungod sa iyang pagkayano mahulog na lang kini nga murag wala. Sama na lang sa akong miaging blog.

            Siguro, kining kayano usa ka hagit gikan kang Lao Tzu. Siguro, gusto niya nga sa matag tawo adunay kayano sa kasing-kasing tungod kini ang maoy makatabang kanato aron dili magpakahakog ug dili na mangita pa’g laing butang nga dili makatabang kanato.

            Kining Tao gayud ang masulting tubag sa pilosopikanhong problema tungod anaa kaniya ang kayano nga kinahanglan alang sa mga hakog nga tawo nga maoy makadala’g sa problema. 

NATURA SA MAGKA-ATBANG

Ang anaa ug ang dili anaa gahimo sa usa’g usa;

Ang kalisod ug ang sayon gakompleto sa usa’g usa;

Ang taas ug mubo gatandi sa usa’g usa;

Ang hatag-as ug mugbo gaila sa usa’g usa;

Ang saba ug tingog gauyon sa usa’g usa;

Ang atubanga ug ang likod gasunod sa usa’g usa.

                                                                                                Tao Te Ching, kap. 2

            Adunay mga butang nga nagka-atbang gayud ug gatuo kita nga dili angay ihiusa. Apan, dili nato usab ilumod nga adunay butang usab nga bisan pa’g magka-atbang, adunay mahitabo nga panag-uyon kon ihiusa gayud, susama na lamang sa koro. Sa koro, adunay mga gikinahanglang tingog: soprano, alto, tenor ug bass. Magkalahi kining upat gayud apan aduna gihapo’y panag-uyon sa pagsagol niining duha. Apan, kon kining upat makulangan walay panag-uyon nga mahitabo. Wala sa tono ang kanta nga ilang pagakantahon tungod adunay usa nga wala. Mao nang sa koro kinahanglan nga adunay balanse sa upat ka tingog aron nindot kini paminawon.

            Sa akong pagsabot, adunay dakong panginahanglan sa duha ka magka-atbang nga ihiusa alang adunay panag-uyon o harmoniya mao nang sa duha ka magka-atbang adunay dakong panginahanglan ang presensya sa duha ug kinahanglan nga magkuyog sila. Katag gayud ug dili maayo ang resulta kon mawala ang usa. Busa, ang akong pamalandong niining natura sa magka-atbang kinahanglan gayud nila ang usa’g usa alang mapadayon ang kaangayan ug panag-uyon.

KALANGKUBANG PAPEL

PASIUNA

            Sa panahon ni Confucius, adunay kagubot nga nahitabo ug tungod kini sa mga mangingilog nga buot modumala sa katilingban bisan pa’g wala silay angay. Sa sulod niinig papel, mabasa kon unsa ang Pilosopiya ni Confucius ug kini ang Pilosopiya nga adunay lihok. Busa, gipakita nganhi nga ang mga panghuna-huna ni Confucius dili lamang angay istoryahan apan kinahanglan usab ibutang sa buhat alang makita ang kapuslanan niini.

ANG TAWAG SA PAGMATNGON          

           

            Niining unang bahin atong ma-obserbaran nga ang Pilosopiya kay ang tawag sa pagmatngon. Tungod sa panahon ni Confucius, nabuta ang katawhan sa kamatuoran. Nabuta sila sa pamaagi nga wala sila nagpakabana sa kon unsa ang angay nga mahitabo sa katilingban. Atong makita sa kahimtang ni Confucius nga siya isip usa ka chun tzu, wala sa iyang katungdanan. Ang mga chun tzu sa kultura sa mga Intsik ang maoy adunay angay nga pagbansay-bansay sa paggunit sa katungdanan nga modumala, ug usa ka sinyales sa kasayop kon ang chun tzu mismo wala sa iyang katungdanan. Pwede nga ang chun tzu adunay gibuhat nga dili maayo nga nagpawagtang sa iyang pwesto sa pagdumala o pwede usab nga dili siya angay nga tawo nga modumala sa katawhan. Apan, isip usa ka chun tzu, dili gayud pwede nga makabuhat og dili maayo ang chun tzu tungod aduna siyay angay nga pagbansay-bansay bahin sa pagka-chun tzu. Busa, atong masulti nga ang problema kaniadto kay anaa sa katawhan tungod wala nila gipili ang chun tzu nga mao ang modumala kanila. Apan, dili pasabot niini nga atong basulon ang kadautan sa mga tawo. Kinahanglan nga pukawon ang katawhan alang momata sila magmatngon nga ang kinahanglan nilang palingkuron sa pwesto kay ang chun tzu. Mao nang ang pilosopiya niini maoy tawag sa pagmatngon aron magmatngon sila sa pagpili og angay nga modumala ug usab ang pagmatngon sa paggamit sa kaangayan sa mga ngalan nga maoy ikaduhang problema kaniadto.

            Sa panahon ni Confucius, usa sa mga rason siguro kon ngano wala nila ang sayop sa pagpahawa kang Confucius sa katungdanan kay wala nila nahibaw-i kon unsa gayud ang kinaiya sa usa ka chun tzu. Wala sila nasayod kon unsa kinahanglan aron mamahimong lider sa katilingban. Ug kining problemaha ang maoy unang buot nga sulbaron ni Confucius. Alang kaniya, kinahanglan nga ang paggamit sa ngalan naka-angay sa kinaiya kaniadtong pangalana. Pananglitan, kon tawagon natong baso ang butang kinahanglan nga ang kinaiya ug ang gamit niini angay pud sa pagka-baso sa baso. Sa panahon ni Confucius, wala na kita sa mga tawo hilabina ni Duke Ching kon kinsa gayud kadtong mga tawong angay nga matawag nga chun tzu. Wala sila kabalo nga kinahanglan, adunay angay pagbansay-bansay ang chun tzu sa paggunit og katungdanan nga modumala. Nagtuo sila nga kadtong mga kusgan nga tawo ang kinahanglan nga sa pwesto, apan dili gayud kakusog ang kinahanglan sa chun tzu.

           

ANG PAG-ILA SA KAUGALINGON

            Dakong tabang kon mobalik ang usa ka tawo sa iyang kaugalingon ug pamalandungan kini. Usa sa iyang makita kay ang iyang kinaiya nga maayo ug ang iyang pagka-intelehente. Apan, kalahian sa duha, patas ang pagkamaayo sa tawo apan dili sa salabotan.

            Sa atong pagkamaayo makita kini sa pamaagi sa atong pakig-uban sa laing tawo, sa pamaagi nga ato silang gitrato. Mao nang dili natura sa tawo ang magbuhat og dili maayo sa iyang isi’g kaingon tungod dili kini ang natura gayud kaniya. Aduna usab ginatawag nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao, ang pagkamaunongon ug mainampingon, nga kinahanglan tumanon sa tawo. Tungod ang moral kay ang pagbuhat og maayo, kinahanglan gayud sa tawo nga mosunod niini. Usa ka lihok sa pagsupak sa iyang pagkatawo kon dili siya mosunod niini. Apan, kini nga pamaagi kinahanglan usab masabtan sa usa ka tawo aron iyang mahibaw-an kon ngano iya kining ginabuhat. Mao nang, lakip sa kinaiya sa tawo ang pagka-intelehente. Tungod adunay panginahanglan sa pagsabot sa iyang pagbuhat niining kamaayuhan.         

            Ang salabotan sa tawo masulayan dili lamang sa iyang pamaagi sa pagbuhat sa kaayuhan apil usab ang iyang pagsabot sa pagtuman sa mga tradisyon. Sa mga panghuna-huna sa mga Instik, kinahanglan tahuron ug sundon ang mga kinaraang tinudluan tungod kini gayud ang mga naandan sa pamaagi sa pagpuyo. Apan, sa dinhing dapit, masulayan kon unsa kita mosunod niini. Alang kang Confucius, sa pagsunod sa tradisyon dili pasabot nga atong sundon ang kinatibuk-an. Kinahanglan usab nga atong susihon ang matag tradisyon. Dili pud pasabot nga atong pangitaan kini’g sayop, apan buot iingon niini nga atong gamito ang atong panghuna-huna. Aduna pud usab kini panginahanglan tungod dili gusto ni Confucius mosunod kita niini sa buta nga pamaagi. Buta nga pagsunod mao ang pagsunod nga wala ginahuna-hunaan. Kon ingon-ani ang pamaagi sa tawo madaot ang iyang salabotan nga anaa gayd sa iyang pagkatawo. Usab, dili molambo ang iyang pagkaintelehente.

MAGPAKATAWO PINAAGI SA PAGPUYO OG MORAL NGA KINABUHI

            Adunay mga hiyas nga gipakita alang kanato si Confucius nga maoy pamaagi sa tawo nga mopuyo og moral nga kinabuhi kini ang pagkamakatawhanon(jen), pagkamatarong(yi), pagkamaangayon(li) ug kaalam(chih).

            Sa pagkamakatawhanon mogawas ang pagkamatarong ug kaalam sa tawo. Ang pagkamatarong ang maoy pagbuhat ug mga lihok sa tarong nga pamaagi. Kon ang lihok niya nakabase sa tarong nga pamaagi, nakabase usab ang iyang panghuna-huna kon unsa ang kamatuoran. Tungod ang pagbuhat sa kamatuoran kay ang pagbuhat og mga bulohaton sa tarong nga pamaagi. Ug dili kini mahilayo sa gipakita ni Confucius nga Pilosopiya tungod nagapabuhat kanato og moral nga mga butang. Alang kay Confucius, mas pilion pa niya nga magpuyong pobre apan matarong kaysa makakuha og mga bahandi, gahum, ugbp. sa dili nga tarong nga pamaagi. Ang kaalam maanaa kaniya tungod kon makatawhanon siya dili na siya mamroblema sa pakig-angay sa laing tawo. Mamahimo na lamang siyang malinawon nga magpuyo uban kanila. Tungod kay makatawhanon siya nga adunay lakip nga paghigugma, iya usab buhatan og pamaagi nga molambo alang sa kaayuhan ang katawhan isip iyang mga hinigugma. Ug kining pagpalambo sa katawhan alang sa kaayuhan kay maoy usa sa mga ginabuhat sa usa ka tawo nga maalamon o adunay kaalam.

            Ang pagkamaangayon ang maoy nasulting pinakalabaw sa upat tungod pinaagi niini matukod ang panag-uyon. Tungod kay kini mismo ang maoy giya sa pagkamakatawhanon. Bisan unsa pang pamaagi ang atong buhaton dili kini mahitabo kon walay pagkamaangayon tungod wala nagka-angay ang mga katikaran, ang pamaagi sa paghigugma sa katawhan. Kon wala kini, maglisod ang usa ka tawo nga mahimong matarong ug maalamon. Ingon pa ni Confucius, ang pagkamakatawhanon kay ang pagkamahigugmaon sa lain, ang pagkamatarong nakadepende sa mga butang nga matarong ug maipahayag kini sa pag-ila sa mga matarong nga tawo, ug kining duha ang maoy mopasaka sa balaod sa pagkamaangayon.

PAGPORMA SA TAWO

            Ang pagporma sa tawo mohatag og kalambuan sa iyang kaugalingon ug gisaysay kini ni Confucius sa upat ka pamaagi: pagsusi sa mga butang, pagtuon, pagkasinserp, ug pagtul-id sa huna-huna.

            Ang paglambo sa kaugalingon nanginahanglan og pagtuon. Pinaagi niini mas molapad pa ang panghuna-huna sa tawo. Tungod ang labaw nga tawo, dili kapuyon sa iyang pagtuon sa mga butang-butang. Gusto niya makab-ot ang kahingpitan sa iyang panghuna-huna. Apan, iya kining mabuhat kon iyang susihon ang mga butang. Kon buot natong abton ang kadako sa atong kahibalo atong susihon hilabina kadtong mga tinudluan sa atong magtutudlo. Kon  pirmanente na lang ta nga magsige og tando kon unsa ang ilang iingon dili nato makita ang sukdana sa atong salabotan. Mahulog na lang nga magsige ta’g dawat niini nga wala nato gigamit ang atong kaugalingon kahibalo. Busa, kini ang pagtuon nga buot ipakita kanato ni Confucius dapat makabalo kita kon unsa gayud ang mga tinudluan nga makaya sa atong utlanan tungod dili tanang isutli sa magtutudlo tama. Kinahanglan usab nga mahimo kita masusihon sa ilang isulti aron mas molambo pa ang atong panghuna-huna.

            Pinaagi sa atong pagtuon, atong mabuhat ang pagtul-id sa panghuna-huna ug kining pagtul-id sa maoy pagkamahunahunaon. Mahunahunaon sa pamaagi nga sa matag lihok nato ang atong kasayoran. Kon wala, mahulog nga patayng lawas nga galihok ang atong mga lawas. Wala na kini gamit tungod wala nagka-uyon ang utok sa lawas. Kon dili tul-id ang atong panghuna-huna dili usab nato mabuhat ang pagka sinsero. Tungod ang pagkasinsero ang maoy pagka-angay sa mga lihok sa atong ginapangsulti. Kon dili mao ang atong ginabuhat sa atong mga ginasulti, mahulog kita nga tigpakaaron-ingnon. Busa, dako’ng importansya gayud kon ang atong lihok anaa sa atong panghuna-huna lakip ang panulti.

ANG TUBAG SA PILOSOPIKANHONG PROBLEMA

            Sa katapusang bahin, gipakita ni Confucius ang pamaagi sa pagkab-ot sa panag-uyon ug kini ang pagdumala sa chun tzu pinaagi sa pagsugod sa pagpuyo sa iyang pamilya isip nga sukaranon nga grupo o kahugpongan sa katilingban.

            Gipasiugda ni Confucius ang lawom nga relasyon sa usa ka tawo sa iyang pamilya. Buot niya nga ang paghigugma matukod og tarong sa pamilya tungod ang pamilya ang maoy pinakasukaranon nga grupo sa katilingban. Ang tanang problema ang pamaagi sa pagpuyo buot ni Confucius nga makuha sa tawo sa iyang pamilya tungod ang pamilya gayud ang iyang pundasyon sa pagpuyo sa kalibutan. Kon dili, sakto o maayo ang iyang pakigpuyo sa pamilya maglisod ang usa ka tawo nga makig duyog usab sa kadaghanan. Kon maglisod siya og pakigpuyo sa laing tawo nga dili niya kapamilya, dili usab niya mabuhat ang mga angay nga butang nga buhaton alang sa laing tawo. Kon walay tarong ang iyang relasyon sa pamilya, maglisod siya’g hulma sa mga hiyas nga kinahanglan niya hilabina sa mga chun tzu.

            Sa pamilya mahulma sa chun tzu ang kon wala kini dili niya mabuhat nga magdumala gamit ang hiyas apan magamit niya ang kusog. Kon kusog ang iyang gamiton, dili tarong ang iyang pamaagi sa pagdumala tungod kagubot lamang ang dala niini. Ang buot mahitabo ni Confucius nga ang chun tzu mamahimong mahiyason aron iya kining gamiton alang sa pagdumala. Kon ang pagkamahiyason ang iyang gamiton, mismo ang mga tawo ang mobuhat sa pagbag-o sa ilang lihok tungod sa ilang kaulaw. Kon kusog ang gamiton, maghatag kini og kagubot sa katilingban tungod adunay mga dili nga butang nga mahitabo. Busa, ang lawom nga relasyon sa pamilya maghatag og tabang alang sa kaayuhan sa katilingban ug adunay mga chun tzu ang mahulma nga modumala sa katilingban.

KONKLUSYON:

            Ang pilosopiya nga gipakita ni Confucius mao ang pilosopiya nga adunay kauban nga lihok ug panghuna-huna sa kaayuhan.

            Atong nakita ang dagan sa kalamboan. Nagsugod kini sa tawag sa pagmatngon, pag-ila sa kaugalingon, pagpakatawo pinaagi sa pagpuyo og moral nga kinabuhi, pagporma sa tawo, ug ang paghulma sa chun tzu isip tubag sa pilosopikanhong problema. Atong namatikdan nga buot ni Confucius ang pagkamahiyason sa katawhan isip tubag sa problema nga anaa sa ilang katilingban, ang panagbangi. Kining mga hiyas mao ang pagkamakatawhanon(jen), pagkamatarong(yi), pagkamaangayon(li) ug kaalam(chih) ug kining upat konektado sa usa’g usa. Apan, dili kini makita sa usa ka tawo sa iyang kaugalingon kon dili siya magmatngon sa iyang kaugalingong mismo. Busa, dako ang panginahanglan kon ang tawo nga mobalik sa iyang kaugalingon.

            Kining pagbalik sa kaugalingon gayud ang nag-unang lihok sa Pilosopiya. Tungod kining lihoka ang maoy modala sa tawo nga moila usab sa katawhan. Pinaagi niining iyang pag-ila sa katawhan maghatag kini’g pagkamatngon sa kinatibuk-an. Dili lamang pagmatngon ang madawat sa tawo, lakip usab ang iyang pag-ila sa kaugalingon ug pagdiskubre sa iyang kinaiya sa pagkamaayo. Apan, kining pagkamaayo sa tawo makita pinaagi sa iyang binuhatan sa katawhan tungod maaninag ang kinaiya sa tawo sa iyang pagpuyo kauban ang lain. Pagkahuman niini, madasig ang tawo nga pangitaon ang mga hiyas nga iyang kinahanglan aron sa mahibaw-an kon unsaon ang pakigpuyo sa laing tawo. Apan sa tabang sa iyang pamilya, iya kining mapalambo kining iyang mga hiyas nga gikinahanglan. Sa pamilya, matukod ang kining mga hiyas tungod sa iyang unang pagpuyo sa kalibutan sila ang kauban sa tawo.

            Adunay gihatag nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao si Confucius. Kini mismo ang iyang nasulting basehan sa pamaagi sa pagkamaayo sa tawo. Tungod kinaiya sa taow ang pagkamaayo, kinahanglan niya ang mobuhat og mga moral nga mga butang. Ang moral ang maoy pagbuhat kon unsay maayo. Busa, bahin sa kinaiya sa tawo ang pagbuhat og moral, ug kining pagbuhat sa katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao ang maoy giya sa katawhan. Apan, and kining pamaagi sa Tao kay ang pagkamaunongon ug mainampingon. Busa, ang pagkamaayo sa tawo ginagiya sa pagkamaunongon ug mainampingon sa Tao. Apan, kining iyang kaayuhan kinahanglan usab niya masabtan. Kinahanglan niya ning masabtan tungod kinahanglan niya ang tinuod nga importansya o esensya sa iyang pagkamaayo. Usab, kinahanglan sa tawo nga aduna siyay kahibalo sa mga butang tungod kinahanglan mahitabo ang mga angay nga iyang buhaton sa pagpuyo ug mga mga dili angay nga dili buhaton sa kinabuhi. Adunay mga higayon nga ang ignoransya sa tawoa ng maoy makadala kaniya sa pagbuhat og dili maayo. Tungod natura niya ang kaayuhan, usab ang iyang mga lihok nakadepende sa kaayuhab ug kon makabuhat siya’g dili maayo tungod wala siya kabalo nga kadtong gibuhat niya dili gayud angay buhaton.

            Sa tabang sa iyang pamilya ug sa iyang kaayuhan (lakip ang mga hiyas nga iyang kinahanglan), mabuhat niya ang kaayuhan nga mga butang alang sa katilingban ug tungod anaa na niadtong tawhana ang mga hiyas nga iyang ginapanginahanglan kwalipikado na siya gayud nga mahimong chun tzu. Ug sa iyang pagka-chun tzu­, dili siya mogamit og pwersa sa pagdumala tungod magdala lamang kini og kagubot sa katilingban. Mas gamiton hinoon niya ang iyang pagkamahiyason tungod kon mahiyason ang usa ka tawo, pilion nila nga magbag-o tungod ilang masinati ang kaulaw pinaagi sa ilang lider.

            Busa, ang Pilosopiya nga gipakita ni Confucius mao ang pagpuyo sa kinaiya sa pagkamaayo sa tawo. Buot pasabot, ang Pilosopiya nga gipakita ni Confucius kay usa ka lihok nga nagkahiusa ang kaayuhan sa atong panghuna-huna ug sa atong lihok. Busa, ang chun tzu nga gipasabot ni Confucius mao ang sukdanan sa usa ka tawo nga gapuyo sa pilosopiya nga gipakita ni Confucius. Busa, kining chun tzu usa ka hagit kanato nga atong abton alang sa ikaayo sa atong katilingban. Dili pasabot nga kita tanan mahimong modumala sa katilingban apan atong pagdumalaan ang atong kaugalingon tungod kita lang gayud ang makapagdumala sa atong kaugalingon. Kon magpaka-chun tzu kitang tanan sa atong kaugalingon adunay kahiusahan nga mahitabo tungod sa usa na lamang gayud ang atong basehan sa pagpuyo, ang katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao.

            

KAPITULO 12

Ang lima ka kolor makadala’g kabuta sa mata.

Ang lima ka tono makadala’g kabungol sa dunggan.

Ang lima ka lasa makadala’g kadaot sa dila.

Paglumba ug pagpangayam makadala’g kadaot sa utok.

Mga kaayuhan nga lisod makuha magdala’g kadaot.

           

                                                                                                Tao Te Ching, kap. 12

            Sakto kaayo ang buot ipasabot kanato ni Lao Tzu ang tanag sobra magdala’g dili kaayuhan. Sa pasumbingay niya, makita nato nga kon adunay sobra sa atong kaugalingon, dili kini maayo kanato. Busa, kon unsa ang anaa kanato nga sakto atong hinumduman nga mas maayo kon atong dawaton ‘pagka-sakto’ niini ug dili na mangita pa’g lain nga labaw niini. Tungod ang kinahanglan nato, katong mga sakto nga anaa lamang kanato. Ang problema, kon mas mangita pa kita’g lain niining mga butanga mahulog nga dili na kita makontento kon unsa ang anaa sa atoa. Sa akong giingon kagahapon, dili maayo kon pirmanente ta mangandoy sa mga butang nga dili nato kinahanglan. Tungod ang sobra niini mahulog nga atong kuhaon sa masking unsang paagi, maayo man o dili.

            Dili gayud maayo ang kahakog sa usa ka tawo, tungod walay maayo kining mabuhat, hilabina kon masobraan. Busa, hagit kanato ni Lao Tzu nga mahimong makontento sa kon unsa ang anaa sa atoa. Magpuyo usab kita sa kayano nga pamaagi aron dili na kita mangita pa’g wala kanato.

ANG KADAUTAN SA KAHAKOG

Wala nay mas lain pang dako nga katalagman kaysa sobra nga pangandoy.

Wala nay mas dako pang sala kaysa mawad-an og kalipay.

Ug wala nay mas dako pang katalagman kaysa kahakog.

                                                                                                Tao Te Ching, kap. 46

            Matud pa ni Florentino T. Timbreza nga ang sobra ka pagpangandoy kay dili maayo tungod buhaton sa usa ka tawo ang tanan, sa angay man nga pamaagi o dili, aron makuha lamang buot niyang makuha ug sa makadaghan nga higayon mahulog nga makabuhat og dili maayo ang usa ka tawo (1999)[i].

            Sa tinuod lang, wala gayuy dautan siguro kon aduna kitay mga gipangtinguha. Apan, kon moabot sa punto nga masobraan kini, kini siguro ang buot ipakita ni Lao Tzu nga dili maayo tungod adunay pagpamugos nga mahitabo aron sa makab-ot ang usa ka butang.

            Kon gamiton nato ang ideya ni Timbreza, ang hinungdan siguro ni Lao Tzu kon kanus-a mamahimong dili maayo ang pagpaninguha kay ang kasobraan niini. Tungod, mahulog nga buhaton sa tawo ang tanan wala siyay labot kon makadaot ba kini o dili. Ang gusto sa tawo nga makuha ang butang nga iyang gipaninguha. Ug kadaghanan sa mga butang nga atong gipaninguha kay mga butang nga dili kinahanglan sa atong pagpuyo. Busa, buot ni Lao Tzu nga kita mga tawo kinahanglan magpuyo lamang sa pinakasimple nga pamaagi nga atong makab-ot, dili na kinahanglan nga maninguha og mga butang nga dili kinahanglan. Kay ang sobra nga pagpaninguha, mahulog sa pagbuhat og tanang pamaagi. Samakausab kadaghanan, niini mabuhat sa pamaagi nga dili maayo.

---

[i] Timbreza, F. (1999). Ang Tao Te Ching ni Lao Tzu sa Filipino. 2504 Leon Guinto, Malate 1004, Maynila, Pilipinas. De La Salle University Press, Inc. p. 167

ANG IKALIMANG BAHIN SA KALANGKUBAN NGA PAPEL

            Ang Pilosopiya nga gipakita sa Inintsik nga Pilosopiya ni Confucius sa  pamaagi nga iyang gihubit ang tubag sa pilosopikanhong problema kay ang tubag sa problema sa pagkawala sa panag-uyon ug wala pagka-angay sa paggamit sa ngalan. Kining tubaga ang maoy mahimong giya paghulma sa usa ka chun tzu pinaagi sa paghatag og dakong bili sa iyang pamilya. Pinaagi niini maingon nako nga ang iyang pakigpuyo sa pamilya ang maoy pundasyon sa usa ka chun tzu aron iyang mabuhatan og pamaagi nga modumala sa katilingban o estado kay sa pamilya gayud makuha sa usa ka chun tzu ang mga birtud nga angay niyang makuha o matun-an.

            Dili gayud nato malimud nga ang dinak-an sa usa ka tawo naimpluwensyahan pinaagi sa iyang pagdako kauban ang iyang pamilya. Sa pamilya nato makuha ang pamaagi sa pagpuyo sa kinabuhi tungod bata pa lang ta, sa ilaha nato makita og maobserbaran ang mga unang pamaagi sa kinabuhi. Tungod isip mga ginikanan, ilaha kitang tabangan aron sa atong pagdako mga angay nga butang usab ang ilahang makita kanato. Gawas kon ang ginikanan wala sa tarong nga panghuna-huna, nanghinaot gayud ang atong mga ginikanan nga mamahimo kitang mga tarong nga tawo sa atong pagdako.

            Alang kang Confucius ang usa ka tawo nga buot mahimong usa ka chun tzu kinahanglan maghatag og bili sa iyang pamilya. Kon aduna siyay bili sa iyang pamilya lakip usab niadtong bili kay ang pagtahud sa iyang pamilya hilabina sa iyang ginikanan. Pinaagi niini, iyang masinato ang dakong paghigugma nga gihatag sa iyang pamilya ug isip usa ka hiniguma sa iyang pamilya mabuhat usab sa usa ka tawo nga higugmaon ang iyang kaugalingon. Usab, pinaagi niini hinay-hinay nga matukod niya ang mga birtud o kinaiya sa usa ka chun tzu.

            Pinaagi sa iyang pamilya iyang mapalambo ang pagkamakatawhanon tungod ang gamut niining pagkamakatawhanon kay ang pagkamatinahuron nga anak ug igsoon sa pamilya. Kon iyang makuha ang pagkamakatawhanon, iya usab makuha ang kaalam tungod matud pa ni Confucius nga ang kaalam kay ang pagka-ila sa katawhan[i]. Busa, kon adunay pagkamakatawhanon ang usa ka tawo, anaa usab kaniya kaalam tungod aduna na pud siya’y pagka-ila sa katawhan. Iyang sugod nga makuha ang pagkamaangayon tungod kay tudluan siya gayud sa iyang ginikanan sa mga tamang pamaagi ug pinaagi niining pagkamaangayon iya usab kining himuon nga basehan sa pagkamatarong.

            Usa sa mga buhing sulat ni Confucius ang magpamatuod sa iyang paghatag og bili sa pamilya ug ang relasyon sa usa ka tawo sa iyang pamilya kay ang Analekto 13:18[ii]. Nakasaad didto nga bisan pa sa mga panahon nga adunay mga dili maayo nga gipangbuhat ang usa sa mga miyembro sa pamilya, kinahanglan nga hataga kini og pagtagad sa pamilya una. Kinahanglan nga sulbaron kini una sa pamilya tungod sa ilang paghatag nila’g bili sa usa’g usa.

            Apan, kining paghatag og bili sa usa ka tawo sa iyang pamilyang dili lamang limitado sa iyang pamilya lamang. Kinahanglan hinuon nga iyang ilabot ang tibuok katilingban sa iyang paghatag og bili tungod mga tawo usab. Ug tungod aduna siya’y kapasidad nga hatagan og bili ang pamilya anaa usab siya’y kapasidad mga hatag og bili sa katilingban ug modumala niini. Tungod ang usa ka tawo nga masaligan sa mga gagmayng butang, masaligan gayud og maayo sa mga dagkong butang. Susama na lamang sa gisaysay ni Confucius sa Analekto 8:6 nga ang usa ka labaw nga tawo masaligon sa usa ka ilo nga bata dili niya kadugo o ka-unsa man lamang[iii]. Apan, tungod sa iyang pagkamahiyason nga tawo dili niya malimod nga lakip sa iyang pagkamakatawhanon kadtong bataa. Dili na lamang niya itrato ang katilingban nga layo kaniya, apan iya kining itrato nga dakong pamilya alang kaniya.

            Gikan sa pamilya ngadto sa katilingban atong makita ang pagkamahiyason sa usa ka tawo. Importante kaayo kining mga birtud sa pagdumala sa usa ka chun tzu tungod kay dili na niya kinahanglan mogamit og pwersa sa katawhan. Kining mga birtud gayud iyang gamiton tungod ang mga tawo na mismo ang maoy motul-id sa ilang kaugalingon[iv]. Kon mogamit ang usa ka chun tzu og pwersa mahulog lamang kini sa panagbangi tungod mahimong katag ang pagdumala sa katilingban tungod kay dili kini magdala og kadungganan ug sa kaulawan sa katawhan[v]. Mao nang, kon magpadayon kining buhaton, mahimo na lamang nga molingkod ang usa ka chun tzu og iyang dasigon ang katawhan pinaagi sa iyang pagkamahiyason. Pinaagi niini mamahimo na lamang siya’g north polar star[vi] nga maoy panig-ingnan sa iyang mga sumusunod.

            Sa pagkatinuod, kaning Pilosopiya dinhi ang maoy tubag sa pilosopikal nga problema. Kining solusyon motabang sa paghulma sa usa ka chun tzu pinaagi sa paghatag og bili sa iyang pamilya kay sa pamilya masinati sa usa ka tawo ang gugma nga maoy ugat sa pagkamakatawhanon ug matun-an ang mga angay nga butang. Kon dili siya mohatag og bili sa iyang pamilya kanhing mga birtud dili gayud makuha sa usa ka tawo. Kon dili kini mahitabo, walay chun tzu nga mahulma og puro panagbangi ang mahitabo. Busa, pinaagi sa pilosopiya mabuhat gayud sa panag-uyon pinaagi sa pagdumala sa chun tzu.

           

---

[i] Analect 12:22

[ii] http://adduphilo321.blogspot.com/2013/01/the-family-as-basic-social-unit.html

[iii] http://adduphilo321.blogspot.com/2013/01/the-state-as-big-family.html

[iv] Analect 2:3

[v] Ibid.

[vi] Analect 2:1