KALANGKUBANG PAPEL

PASIUNA

            Sa panahon ni Confucius, adunay kagubot nga nahitabo ug tungod kini sa mga mangingilog nga buot modumala sa katilingban bisan pa’g wala silay angay. Sa sulod niinig papel, mabasa kon unsa ang Pilosopiya ni Confucius ug kini ang Pilosopiya nga adunay lihok. Busa, gipakita nganhi nga ang mga panghuna-huna ni Confucius dili lamang angay istoryahan apan kinahanglan usab ibutang sa buhat alang makita ang kapuslanan niini.

ANG TAWAG SA PAGMATNGON          

           

            Niining unang bahin atong ma-obserbaran nga ang Pilosopiya kay ang tawag sa pagmatngon. Tungod sa panahon ni Confucius, nabuta ang katawhan sa kamatuoran. Nabuta sila sa pamaagi nga wala sila nagpakabana sa kon unsa ang angay nga mahitabo sa katilingban. Atong makita sa kahimtang ni Confucius nga siya isip usa ka chun tzu, wala sa iyang katungdanan. Ang mga chun tzu sa kultura sa mga Intsik ang maoy adunay angay nga pagbansay-bansay sa paggunit sa katungdanan nga modumala, ug usa ka sinyales sa kasayop kon ang chun tzu mismo wala sa iyang katungdanan. Pwede nga ang chun tzu adunay gibuhat nga dili maayo nga nagpawagtang sa iyang pwesto sa pagdumala o pwede usab nga dili siya angay nga tawo nga modumala sa katawhan. Apan, isip usa ka chun tzu, dili gayud pwede nga makabuhat og dili maayo ang chun tzu tungod aduna siyay angay nga pagbansay-bansay bahin sa pagka-chun tzu. Busa, atong masulti nga ang problema kaniadto kay anaa sa katawhan tungod wala nila gipili ang chun tzu nga mao ang modumala kanila. Apan, dili pasabot niini nga atong basulon ang kadautan sa mga tawo. Kinahanglan nga pukawon ang katawhan alang momata sila magmatngon nga ang kinahanglan nilang palingkuron sa pwesto kay ang chun tzu. Mao nang ang pilosopiya niini maoy tawag sa pagmatngon aron magmatngon sila sa pagpili og angay nga modumala ug usab ang pagmatngon sa paggamit sa kaangayan sa mga ngalan nga maoy ikaduhang problema kaniadto.

            Sa panahon ni Confucius, usa sa mga rason siguro kon ngano wala nila ang sayop sa pagpahawa kang Confucius sa katungdanan kay wala nila nahibaw-i kon unsa gayud ang kinaiya sa usa ka chun tzu. Wala sila nasayod kon unsa kinahanglan aron mamahimong lider sa katilingban. Ug kining problemaha ang maoy unang buot nga sulbaron ni Confucius. Alang kaniya, kinahanglan nga ang paggamit sa ngalan naka-angay sa kinaiya kaniadtong pangalana. Pananglitan, kon tawagon natong baso ang butang kinahanglan nga ang kinaiya ug ang gamit niini angay pud sa pagka-baso sa baso. Sa panahon ni Confucius, wala na kita sa mga tawo hilabina ni Duke Ching kon kinsa gayud kadtong mga tawong angay nga matawag nga chun tzu. Wala sila kabalo nga kinahanglan, adunay angay pagbansay-bansay ang chun tzu sa paggunit og katungdanan nga modumala. Nagtuo sila nga kadtong mga kusgan nga tawo ang kinahanglan nga sa pwesto, apan dili gayud kakusog ang kinahanglan sa chun tzu.

           

ANG PAG-ILA SA KAUGALINGON

            Dakong tabang kon mobalik ang usa ka tawo sa iyang kaugalingon ug pamalandungan kini. Usa sa iyang makita kay ang iyang kinaiya nga maayo ug ang iyang pagka-intelehente. Apan, kalahian sa duha, patas ang pagkamaayo sa tawo apan dili sa salabotan.

            Sa atong pagkamaayo makita kini sa pamaagi sa atong pakig-uban sa laing tawo, sa pamaagi nga ato silang gitrato. Mao nang dili natura sa tawo ang magbuhat og dili maayo sa iyang isi’g kaingon tungod dili kini ang natura gayud kaniya. Aduna usab ginatawag nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao, ang pagkamaunongon ug mainampingon, nga kinahanglan tumanon sa tawo. Tungod ang moral kay ang pagbuhat og maayo, kinahanglan gayud sa tawo nga mosunod niini. Usa ka lihok sa pagsupak sa iyang pagkatawo kon dili siya mosunod niini. Apan, kini nga pamaagi kinahanglan usab masabtan sa usa ka tawo aron iyang mahibaw-an kon ngano iya kining ginabuhat. Mao nang, lakip sa kinaiya sa tawo ang pagka-intelehente. Tungod adunay panginahanglan sa pagsabot sa iyang pagbuhat niining kamaayuhan.         

            Ang salabotan sa tawo masulayan dili lamang sa iyang pamaagi sa pagbuhat sa kaayuhan apil usab ang iyang pagsabot sa pagtuman sa mga tradisyon. Sa mga panghuna-huna sa mga Instik, kinahanglan tahuron ug sundon ang mga kinaraang tinudluan tungod kini gayud ang mga naandan sa pamaagi sa pagpuyo. Apan, sa dinhing dapit, masulayan kon unsa kita mosunod niini. Alang kang Confucius, sa pagsunod sa tradisyon dili pasabot nga atong sundon ang kinatibuk-an. Kinahanglan usab nga atong susihon ang matag tradisyon. Dili pud pasabot nga atong pangitaan kini’g sayop, apan buot iingon niini nga atong gamito ang atong panghuna-huna. Aduna pud usab kini panginahanglan tungod dili gusto ni Confucius mosunod kita niini sa buta nga pamaagi. Buta nga pagsunod mao ang pagsunod nga wala ginahuna-hunaan. Kon ingon-ani ang pamaagi sa tawo madaot ang iyang salabotan nga anaa gayd sa iyang pagkatawo. Usab, dili molambo ang iyang pagkaintelehente.

MAGPAKATAWO PINAAGI SA PAGPUYO OG MORAL NGA KINABUHI

            Adunay mga hiyas nga gipakita alang kanato si Confucius nga maoy pamaagi sa tawo nga mopuyo og moral nga kinabuhi kini ang pagkamakatawhanon(jen), pagkamatarong(yi), pagkamaangayon(li) ug kaalam(chih).

            Sa pagkamakatawhanon mogawas ang pagkamatarong ug kaalam sa tawo. Ang pagkamatarong ang maoy pagbuhat ug mga lihok sa tarong nga pamaagi. Kon ang lihok niya nakabase sa tarong nga pamaagi, nakabase usab ang iyang panghuna-huna kon unsa ang kamatuoran. Tungod ang pagbuhat sa kamatuoran kay ang pagbuhat og mga bulohaton sa tarong nga pamaagi. Ug dili kini mahilayo sa gipakita ni Confucius nga Pilosopiya tungod nagapabuhat kanato og moral nga mga butang. Alang kay Confucius, mas pilion pa niya nga magpuyong pobre apan matarong kaysa makakuha og mga bahandi, gahum, ugbp. sa dili nga tarong nga pamaagi. Ang kaalam maanaa kaniya tungod kon makatawhanon siya dili na siya mamroblema sa pakig-angay sa laing tawo. Mamahimo na lamang siyang malinawon nga magpuyo uban kanila. Tungod kay makatawhanon siya nga adunay lakip nga paghigugma, iya usab buhatan og pamaagi nga molambo alang sa kaayuhan ang katawhan isip iyang mga hinigugma. Ug kining pagpalambo sa katawhan alang sa kaayuhan kay maoy usa sa mga ginabuhat sa usa ka tawo nga maalamon o adunay kaalam.

            Ang pagkamaangayon ang maoy nasulting pinakalabaw sa upat tungod pinaagi niini matukod ang panag-uyon. Tungod kay kini mismo ang maoy giya sa pagkamakatawhanon. Bisan unsa pang pamaagi ang atong buhaton dili kini mahitabo kon walay pagkamaangayon tungod wala nagka-angay ang mga katikaran, ang pamaagi sa paghigugma sa katawhan. Kon wala kini, maglisod ang usa ka tawo nga mahimong matarong ug maalamon. Ingon pa ni Confucius, ang pagkamakatawhanon kay ang pagkamahigugmaon sa lain, ang pagkamatarong nakadepende sa mga butang nga matarong ug maipahayag kini sa pag-ila sa mga matarong nga tawo, ug kining duha ang maoy mopasaka sa balaod sa pagkamaangayon.

PAGPORMA SA TAWO

            Ang pagporma sa tawo mohatag og kalambuan sa iyang kaugalingon ug gisaysay kini ni Confucius sa upat ka pamaagi: pagsusi sa mga butang, pagtuon, pagkasinserp, ug pagtul-id sa huna-huna.

            Ang paglambo sa kaugalingon nanginahanglan og pagtuon. Pinaagi niini mas molapad pa ang panghuna-huna sa tawo. Tungod ang labaw nga tawo, dili kapuyon sa iyang pagtuon sa mga butang-butang. Gusto niya makab-ot ang kahingpitan sa iyang panghuna-huna. Apan, iya kining mabuhat kon iyang susihon ang mga butang. Kon buot natong abton ang kadako sa atong kahibalo atong susihon hilabina kadtong mga tinudluan sa atong magtutudlo. Kon  pirmanente na lang ta nga magsige og tando kon unsa ang ilang iingon dili nato makita ang sukdana sa atong salabotan. Mahulog na lang nga magsige ta’g dawat niini nga wala nato gigamit ang atong kaugalingon kahibalo. Busa, kini ang pagtuon nga buot ipakita kanato ni Confucius dapat makabalo kita kon unsa gayud ang mga tinudluan nga makaya sa atong utlanan tungod dili tanang isutli sa magtutudlo tama. Kinahanglan usab nga mahimo kita masusihon sa ilang isulti aron mas molambo pa ang atong panghuna-huna.

            Pinaagi sa atong pagtuon, atong mabuhat ang pagtul-id sa panghuna-huna ug kining pagtul-id sa maoy pagkamahunahunaon. Mahunahunaon sa pamaagi nga sa matag lihok nato ang atong kasayoran. Kon wala, mahulog nga patayng lawas nga galihok ang atong mga lawas. Wala na kini gamit tungod wala nagka-uyon ang utok sa lawas. Kon dili tul-id ang atong panghuna-huna dili usab nato mabuhat ang pagka sinsero. Tungod ang pagkasinsero ang maoy pagka-angay sa mga lihok sa atong ginapangsulti. Kon dili mao ang atong ginabuhat sa atong mga ginasulti, mahulog kita nga tigpakaaron-ingnon. Busa, dako’ng importansya gayud kon ang atong lihok anaa sa atong panghuna-huna lakip ang panulti.

ANG TUBAG SA PILOSOPIKANHONG PROBLEMA

            Sa katapusang bahin, gipakita ni Confucius ang pamaagi sa pagkab-ot sa panag-uyon ug kini ang pagdumala sa chun tzu pinaagi sa pagsugod sa pagpuyo sa iyang pamilya isip nga sukaranon nga grupo o kahugpongan sa katilingban.

            Gipasiugda ni Confucius ang lawom nga relasyon sa usa ka tawo sa iyang pamilya. Buot niya nga ang paghigugma matukod og tarong sa pamilya tungod ang pamilya ang maoy pinakasukaranon nga grupo sa katilingban. Ang tanang problema ang pamaagi sa pagpuyo buot ni Confucius nga makuha sa tawo sa iyang pamilya tungod ang pamilya gayud ang iyang pundasyon sa pagpuyo sa kalibutan. Kon dili, sakto o maayo ang iyang pakigpuyo sa pamilya maglisod ang usa ka tawo nga makig duyog usab sa kadaghanan. Kon maglisod siya og pakigpuyo sa laing tawo nga dili niya kapamilya, dili usab niya mabuhat ang mga angay nga butang nga buhaton alang sa laing tawo. Kon walay tarong ang iyang relasyon sa pamilya, maglisod siya’g hulma sa mga hiyas nga kinahanglan niya hilabina sa mga chun tzu.

            Sa pamilya mahulma sa chun tzu ang kon wala kini dili niya mabuhat nga magdumala gamit ang hiyas apan magamit niya ang kusog. Kon kusog ang iyang gamiton, dili tarong ang iyang pamaagi sa pagdumala tungod kagubot lamang ang dala niini. Ang buot mahitabo ni Confucius nga ang chun tzu mamahimong mahiyason aron iya kining gamiton alang sa pagdumala. Kon ang pagkamahiyason ang iyang gamiton, mismo ang mga tawo ang mobuhat sa pagbag-o sa ilang lihok tungod sa ilang kaulaw. Kon kusog ang gamiton, maghatag kini og kagubot sa katilingban tungod adunay mga dili nga butang nga mahitabo. Busa, ang lawom nga relasyon sa pamilya maghatag og tabang alang sa kaayuhan sa katilingban ug adunay mga chun tzu ang mahulma nga modumala sa katilingban.

KONKLUSYON:

            Ang pilosopiya nga gipakita ni Confucius mao ang pilosopiya nga adunay kauban nga lihok ug panghuna-huna sa kaayuhan.

            Atong nakita ang dagan sa kalamboan. Nagsugod kini sa tawag sa pagmatngon, pag-ila sa kaugalingon, pagpakatawo pinaagi sa pagpuyo og moral nga kinabuhi, pagporma sa tawo, ug ang paghulma sa chun tzu isip tubag sa pilosopikanhong problema. Atong namatikdan nga buot ni Confucius ang pagkamahiyason sa katawhan isip tubag sa problema nga anaa sa ilang katilingban, ang panagbangi. Kining mga hiyas mao ang pagkamakatawhanon(jen), pagkamatarong(yi), pagkamaangayon(li) ug kaalam(chih) ug kining upat konektado sa usa’g usa. Apan, dili kini makita sa usa ka tawo sa iyang kaugalingon kon dili siya magmatngon sa iyang kaugalingong mismo. Busa, dako ang panginahanglan kon ang tawo nga mobalik sa iyang kaugalingon.

            Kining pagbalik sa kaugalingon gayud ang nag-unang lihok sa Pilosopiya. Tungod kining lihoka ang maoy modala sa tawo nga moila usab sa katawhan. Pinaagi niining iyang pag-ila sa katawhan maghatag kini’g pagkamatngon sa kinatibuk-an. Dili lamang pagmatngon ang madawat sa tawo, lakip usab ang iyang pag-ila sa kaugalingon ug pagdiskubre sa iyang kinaiya sa pagkamaayo. Apan, kining pagkamaayo sa tawo makita pinaagi sa iyang binuhatan sa katawhan tungod maaninag ang kinaiya sa tawo sa iyang pagpuyo kauban ang lain. Pagkahuman niini, madasig ang tawo nga pangitaon ang mga hiyas nga iyang kinahanglan aron sa mahibaw-an kon unsaon ang pakigpuyo sa laing tawo. Apan sa tabang sa iyang pamilya, iya kining mapalambo kining iyang mga hiyas nga gikinahanglan. Sa pamilya, matukod ang kining mga hiyas tungod sa iyang unang pagpuyo sa kalibutan sila ang kauban sa tawo.

            Adunay gihatag nga katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao si Confucius. Kini mismo ang iyang nasulting basehan sa pamaagi sa pagkamaayo sa tawo. Tungod kinaiya sa taow ang pagkamaayo, kinahanglan niya ang mobuhat og mga moral nga mga butang. Ang moral ang maoy pagbuhat kon unsay maayo. Busa, bahin sa kinaiya sa tawo ang pagbuhat og moral, ug kining pagbuhat sa katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao ang maoy giya sa katawhan. Apan, and kining pamaagi sa Tao kay ang pagkamaunongon ug mainampingon. Busa, ang pagkamaayo sa tawo ginagiya sa pagkamaunongon ug mainampingon sa Tao. Apan, kining iyang kaayuhan kinahanglan usab niya masabtan. Kinahanglan niya ning masabtan tungod kinahanglan niya ang tinuod nga importansya o esensya sa iyang pagkamaayo. Usab, kinahanglan sa tawo nga aduna siyay kahibalo sa mga butang tungod kinahanglan mahitabo ang mga angay nga iyang buhaton sa pagpuyo ug mga mga dili angay nga dili buhaton sa kinabuhi. Adunay mga higayon nga ang ignoransya sa tawoa ng maoy makadala kaniya sa pagbuhat og dili maayo. Tungod natura niya ang kaayuhan, usab ang iyang mga lihok nakadepende sa kaayuhab ug kon makabuhat siya’g dili maayo tungod wala siya kabalo nga kadtong gibuhat niya dili gayud angay buhaton.

            Sa tabang sa iyang pamilya ug sa iyang kaayuhan (lakip ang mga hiyas nga iyang kinahanglan), mabuhat niya ang kaayuhan nga mga butang alang sa katilingban ug tungod anaa na niadtong tawhana ang mga hiyas nga iyang ginapanginahanglan kwalipikado na siya gayud nga mahimong chun tzu. Ug sa iyang pagka-chun tzu­, dili siya mogamit og pwersa sa pagdumala tungod magdala lamang kini og kagubot sa katilingban. Mas gamiton hinoon niya ang iyang pagkamahiyason tungod kon mahiyason ang usa ka tawo, pilion nila nga magbag-o tungod ilang masinati ang kaulaw pinaagi sa ilang lider.

            Busa, ang Pilosopiya nga gipakita ni Confucius mao ang pagpuyo sa kinaiya sa pagkamaayo sa tawo. Buot pasabot, ang Pilosopiya nga gipakita ni Confucius kay usa ka lihok nga nagkahiusa ang kaayuhan sa atong panghuna-huna ug sa atong lihok. Busa, ang chun tzu nga gipasabot ni Confucius mao ang sukdanan sa usa ka tawo nga gapuyo sa pilosopiya nga gipakita ni Confucius. Busa, kining chun tzu usa ka hagit kanato nga atong abton alang sa ikaayo sa atong katilingban. Dili pasabot nga kita tanan mahimong modumala sa katilingban apan atong pagdumalaan ang atong kaugalingon tungod kita lang gayud ang makapagdumala sa atong kaugalingon. Kon magpaka-chun tzu kitang tanan sa atong kaugalingon adunay kahiusahan nga mahitabo tungod sa usa na lamang gayud ang atong basehan sa pagpuyo, ang katilingbanong moral nga pamaagi sa Tao.